Esmâ ve Sıfât hangi noktada ayrışır?

Esmâ ve sıfât arasındaki ayrım, tasavvufî sülûkun farklı aşamalarında ve Hak Teâlâ'nın varlığının farklı tecellî mertebelerinde kendini gösterir. Esmâ, "en güzel isimler" anlamına gelir ve A'râf 180'deki ayetle Allah'a ait olduğu belirtilir; tasavvufta bu isimler, Hak'ın zâtının bilinme yolları ve sâlikin Hak'a teveccüh kapılarıdır. Her bir isim, bir tecellî mertebesi ve bir "rab"dır (rabb-i hâs)³. Esmâ'nın tasavvuftaki dört kademesi, zikrî, ahlâkî, mârifet ve zâtî esmâ olarak sıralanır; bu kademelerde sâlik, isimleri tilâvet etmekten, onların tecellîlerini müşâhede etmeye ve nihayetinde her ismin sahibinin tek bir Hak olduğunu idrâk etmeye doğru ilerler.

Sıfât ise, Hak'ın varlığının ikinci tecellî makamında, ceberût ile melekût arasındaki farkı ve Hak'ın kendini sıfatları ile bulma durumunu ifade eder¹. Bu mertebede varlık, esmâ mertebesine tenezzül eder ve âlem-i hayal ile âlem-i misâl başlar¹. Esmâ mertebesi açılımı Bakara Sûresi 30-34. ayetlerinde bildirilirken, sıfat mertebesi Rahman Sûresi'nin başında yer alır⁴.

Elif harfinin sembolik yapısı, bu ayrımı daha da somutlaştırır. Elif, Ahadiyet mertebesini ifade eder ve 12 noktadan meydana gelir². Bu 12 noktanın 7'si nefis mertebelerini (Emmare, Levvame, Mülhime, Mutmaine, Radiye, Merdiye, Safiye), 5'i ise ef'al âlemi, esmâ âlemi, sıfât âlemi, zât âlemi ve İnsan-ı Kâmil'i temsil eder²·⁵. Bu bağlamda, esmâ ve sıfât âlemleri, Elif'in bu 12 noktalı yapısı içinde ayrı mertebeler olarak konumlanır. Melekler esmâ âleminden kaynağını alır, zât âleminden değil; esmâ âleminden ef'al âlemine gelip kalıcı olmazlar⁶. Bu durum, esmâ ve sıfâtın Hak'ın ilâhî hakikatindeki farklı tezahürlerini ve sâlikin bu hakikatlere ulaşma yolundaki mertebelerini gösterir.