Fakr'ın Muhammediyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Fakr, tasavvufta sâlikin Cenâb-ı Hakk karşısında mutlak ihtiyaç sahibi olduğunu idrâk etmesi ve kalbinin Hak'tan başkasına muhtaç olmaması hâlidir. Bu hâl, Fâtır Sûresi'nin 15. ayetinde geçen "yâ eyyühe'n-nâs entümü'l-fukarâ ilâ'llâh ve'llâhu hüve'l-ğaniyyü'l-hamîd" (Ey insanlar, siz Allah'a muhtâcsınız, Allah ise zengindir, hamde lâyıktır) ifadesiyle temellenir. Muhammediyye Fassı'ndaki dayanak, Hakîkat-i Muhammediyye'nin temsil ettiği kemalat mertebesiyle yakından ilişkilidir. Hakîkat-i Muhammediyye, tasavvuf mâverâsının en derin terimlerinden biri olup, Hz. Muhammed'in hem beşerî yönünü hem de Hak'ın ilk taayyünü, akl-ı evvel ve kâinatın halk sebebi olan hakîkat yönünü ifade eder. Bu hakîkat, "küntü kenzen mahfîyyen, fa-ahbabtu en u'rafe, fa-halaktü'l-halka li-u'rafe" (gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim, bilinmek için halkı yarattım) hadîs-i kudsîsiyle desteklenir.

Fakrın kemalatında Hakk'ın zuhura çıkması, miskinlik mertebesindeki sükûnetten farklıdır. Miskinlikte Ulûhiyyet mertebesi sükûnette olup, Hakk orada vardır fakat zuhura çıkmamıştır; kişinin nefsaniyetinden kırıntı kalmadığından sâkin olmuştur. Ancak fakrın kemalatında Hakk'ın orada zuhura çıkması söz konusudur¹·²·³·⁴. Bu durum, sâlikin kendi "vücud iddiâsından" fakîr olması ve fenâya ulaşmasıyla gerçekleşir. "El-fakru izâ temmu hüve'llâhu" (fakr tamamlandığında o Allah'tır) tâbiri de bu fenâ fillâh hâlini ifade eder. Hakîkat-i Muhammediyye, tevhidin en üst zuhuru olarak kabul edilen bir mertebedir (Mertebe-i Muhammediyye), bu da fakrın kemalatında Hakk'ın zuhur etmesiyle doğrudan ilişkilidir. Fakr, Cenâb-ı Hakk'ın zâtında olan bir sığınma yeridir⁵. Vâhidiyet mertebesi, ahadiyet mertebesine nisbetle, Yüce Allah'ın en latif olan zâtının bir mertebe yoğunlaşmasından başka bir şey değildir; sırf zât bu mertebenin bâtını, vâhidiyet mertebesi ise sırf zâtın zâhiridir⁶. Bu, ilâhî sıfatların suretleri ve mümkün varlıkların hakikatleri ve dayanağıdır⁶.