Fenâ fillâh kavramı hangi farklı dillerde (lugat / akâid / mârifet) ele alınır?

Tasavvufî kavramların çok katmanlı yapısı gereği, fenâ fillâh da lugat, akâid ve mârifet dillerinde farklı veçheleriyle ele alınır.

Lugat Dili: Fenâ fillâh, lugat dilinde "Allah'ta yok olma" veya "Allah'ta fani olma" demektir¹. "Fenâ" kelimesi Arapça l-f-n-y kökünden gelir ve "yok olmak, son bulmak" anlamlarını taşır. Bu dil, kelimenin etimolojik kökünü ve herkesin paylaştığı zâhirî mânâsını ifade eder.

Akâid Dili: Verilen kaynaklarda fenâ fillâh'ın akâid dilindeki doğrudan bir tanımı bulunmamaktadır. Ancak, akâid dili, fıkıh ve kelâm ilmindeki tanımı ve ehl-i sünnet itikâdında kavramın yerini ifade eder. Fenâ fillâh, tevhidin özünü ve kulun kendi varlık iddiasından soyunmasını işaret eden "Allah de, gerisini bırak" anlamındaki Kulillâhi Sümme Zerhüm âyetinin işaret ettiği bir makam olarak dolaylı yoldan akâid ile ilişkilendirilebilir (Kulillâhi Sümme Zerhüm).

Mârifet Dili: Mârifet dilinde fenâ fillâh, irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikati, ehl-i Hakk'ın zevkle bildiği bir hâli ifade eder. Bu, sâlikin kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kâim olduğu, tasavvuf sülûkunun zirve makâmıdır. Fenâ fillâh, fenânın en üst kademesi olan fenâ-yı zât'ın tam karşılığıdır; sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bildiği mertebedir. Bu makam, Hakikat mertebesinde yaşanan bir hâl olup²·³, kişinin nefsaniyetinden arınıp, nefsinin ışığı söndüğü, yokluk hükmüne girdiği "mübarek bir gece" olarak da tasvir edilir⁴. Fenâ fillâh hâli içinde olanların hâlini yine fenâ fillâh hâli içinde olanlar bilir, zira bu hâli söz ile anlatmak mümkün değildir⁵.