Fenâ kavramının zuhûr ettiği mahaller nelerdir?

Fenâ kavramının zuhûr ettiği mahaller, tasavvufî öğretide çok katmanlı bir şekilde ele alınır. Öncelikle, fenâ, sâlikin sülûkî zuhûrunda "nihâyet" mertebesinde belirir. Sâlik, tevbe, inâbe ve riyâzat gibi bidâyet makamlarını geçtikten, mücâhede, mukâşefe ve müşâhede gibi vasat makamlarını aştıktan sonra fenâ ve bekâ makamlarına ulaşır. Bu makamda sâlik, kendi nefsinin sıfat ve vasıflarının Hakk'ın sıfât-ı zâtiyyesi karşısında perdesizleştiğini, kendi vücud iddiasından soyunduğunu idrak eder.

Fenânın zuhûr ettiği bir diğer mahal ise Hakk'ın zâtının tecellî ettiği kâmil insanlardır. "Cenâb-ı Hakk'a has mahallerde, yani kim ki kendi varlığının hakikatini ilâhî varlığın hakikati olarak idrak eder, işte o Hakk'a mahsus mahaldir"¹. Bu idrak, sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hakk'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesidir ki bu, fenâ fillâh'ın tam karşılığıdır. Bu hâlde, "Hak varlığı, bâtınını istilâ ettiği zaman mâsivaya şuurun kalmamalıdır. Bu fenâ makamıdır"².

Ayrıca, her kavramın bir zuhûr mahalli olduğu gibi, fenâ da Hakk'ın manalarının yüklendiği bir mahal olarak ortaya çıkar. "Mevcut varlıklar olmasa Hakk'ın manalarının yükleneceği mahaller olmayacaktı"³. Bu bağlamda, fenâ, Hakk'ın zâtının zuhûr etmesi için bir mahal teşkil eder ve bu hâlleri ancak irfan ehli kâmiller idrak edebilirler⁴. Fenâ, sâlikin kendi yokluğunu tahkîk etmesi ve varlığın Hakk'a âid olduğunu ayân etmesiyle zuhûr eden bir hâldir.