Fenâ niçin İdrîsiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Fenâ, lugat anlamıyla "yok olmak, son bulmak" demektir; tasavvufta ise sâlikin nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfat-ı zâtiyyesi karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiasından soyunmasıdır. İdrîsiyye Fassı, fenâ hâlini mertebeli bir süreç olarak ele alır ve bu süreci tathîr, mevt-i irâdî ve ruhâniyet aşamalarıyla açıklar. Tathîr, nefsin paslarından arınma hâlini ifade ederken, mevt-i irâdî ise Hz. Peygamber'in "mûtû kable en temûtû" (ölmeden önce ölünüz) hadis-i şerifinde belirtilen iradî ölümü, yani nefsânî arzular ve benlik iddialarından vazgeçmeyi temsil eder. Bu iradî ölüm, sâlikin beşerî benlikte fenâ bulup, nefsin heva benliğinden sıyrılmasına vesiledir¹. Ruhâniyet kazanma ise, Hz. İdrîs'in Meryem Sûresi'nde geçen "mekân-ı aliyy"e yükselişiyle remzedilir; bu, fenâ hâlinin sâlike kazandırdığı ilâhî mertebelere yükselişi ve ruhânî bir varoluşa erişmeyi ifade eder. Fenâ, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkik etmesi, varlığın Hak'ka ait olduğunu ayân etmesidir. Bu süreç, sâlikin fiillerinin, sıfatlarının ve nihayet zâtının Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesini sağlayan fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât mertebelerini içerir. İdrîsiyye Fassı'nda fenâ, "Allah de, gerisini bırak" buyruğuyla tevhidin özünü ve fenâfillah makamının sırrını işaret eden Kulillâhi sümme zerhüm ayetiyle de ilişkilendirilebilir (Kulillâhi Sümme Zerhüm).