Fenâ ve Bekâ'nın ortak zemini nedir?

Fenâ ve bekâ, sâlikin Hakk'a vuslat yolculuğunda birbirini takip eden ve birbirini tamamlayan iki önemli duraktır. Fenâ, sâlikin kendi nefsinin sıfat ve vasıflarının Hakk'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiâsından soyunmasıdır. Bu, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkîk etmesi ve varlığın yalnızca Hakk'a ait olduğunu ayân etmesidir. Fenâ, fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât olmak üzere üç mertebede yaşanır; sâlik önce kendi fiillerinin, sonra sıfatlarının, nihayetinde ise zâtının müstakil bir varlık olmadığını idrâk eder. Bu süreç, "ölmeden önce ölünüz" hadîs-i şerîfiyle remzedilen mevt-i irâdî'yi içerir.

Bekâ ise fenânın ardından gelen, sâlikin Hakk'la kâim olması, yani bekâ billâh mertebesidir. Bu makamda sâlik, kendi vücudundan fânî olduktan sonra Hakk'ın vücuduyla bâkî kalır. Bekâ, fenânın zıttı değil, onun devamıdır; sâlik fenâda "kendi vücud iddiâsından" fânî olurken, bekâda Hakk'ın vücuduyla bâkî kalır. Klasik tâbirle "el-fenâ-u fenâ-u'l-fenâ" olarak ifade edilen kâmil bekâda, sâlik "fânîlik bilincinden" bile fânî olduğunda geriye sadece bekâ kalır. Bu durum, sâlikin halk içinde Hakk'la birlikte yaşamasını, zâhirde insan, bâtında Hakk'la meşgul olmasını ifade eder.

Fenâ ve bekânın ortak zemini, varlığın mutlak olarak Hakk'a ait olduğu hakikatinin idrâkidir. Mir'at-ül İrfân ve Şerhi'nde belirtildiği gibi, vasıl olan kimse ne Allah'ta fenâ bulmuş ne de bekâ bulmuştur; o, kendisini "hiç olucu bir şey değil" olarak görür, çünkü nefs diye bir şey yoktur, ancak O'nun nefsi vardır, yani O'nun nefsi varlığın özüdür¹. Aynı şekilde vücud diye bir şey de yoktur, ancak O'nun vücud varlığı vardır¹. Bu idrâk, sâlikin kendi varlık iddiasından vazgeçerek, mutlak varlığın yalnızca Cenâb-ı Hakk'a ait olduğunu anlamasıyla gerçekleşir. Bu bağlamda, "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ilkesi, tevhidin özünü ve fenâfillah makamının sırrını işaret ederek bu ortak zemini vurgular (Kulillâhi Sümme Zerhüm).