Fenâ ve Bekâ'yı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Fenâ ve bekâ, tasavvufî sülûkun birbirini tamamlayan iki temel mertebesidir. Fenâ, sâlikin kendi varlık iddiâsından vazgeçmesi, Hak'ın mutlak varlığını müşâhede etmesidir. Bu süreç, İdrîsiyye Fassı'nda tathîr (nefsin pasından arınma), mevt-i irâdî (ölmeden önce ölme) ve ruhâniyet kazanma aşamalarıyla açıklanır. Sâlik, kendi fiillerinin, sıfatlarının ve nihayet zâtının müstakil olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir; bu durum fenâ fillâh olarak adlandırılır. Bu makâmda sâlik, "Allah de, gerisini bırak" (Kulillâhi sümme zerhüm) emrinin sırrını idrâk eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm).

Fenânın ardından gelen bekâ ise, sâlikin kendi yokluğundan sonra Hak'la bâkî olması, yani Hak'la kâim olarak halka dönmesidir¹. Bu mertebe, bekâ billâh olarak da bilinir ve sülûkun kemâl noktasıdır. Muhammediyye Fassı, bekânın, özellikle de mahbûbiyyet makâmının yeridir. Hz. Peygamber'in Mîrâc'dan dönüşü, bekâ billâh'ın kâmil bir örneği olarak sunulur; zira o, lâhûta urûc ettikten sonra halkı Hak'a çağırmak için dönmüştür. Bu dönüş, sâlikin halk içinde Hak'la birlikte yaşamasını, zâhirde insan, bâtında Hak'la meşgûl olmasını ifade eder. Fenâ ve bekâ, "yokluktan sonra varlık" ve "cem'den sonra fark" makamları olarak birbirini izler¹. Arif, bu makâmda Hak'ın vücûdundan başka bir varlık görmez².