Gaflet nedir?
Gaflet, tasavvufta sâlikin Hakk'tan, kendi hakîkatinden ve ilâhî tecellîlerden uzaklaşması, kalbin mâsivâ ile dolması hâlidir. Lugatte "farkında olmama, dalgınlık, unutma" anlamına gelir. Kur'ân-ı Kerîm'de A'râf 179'da "kalpleri vardır anlamazlar, gözleri vardır görmezler... işte onlar gâfillerdir" ayetiyle menşei bulunur ve Yûnus 7'de "âyetlerimizden gâfil olanlar" ifadesiyle hak yolunun en büyük tehlikelerinden biri olarak zikredilir. Gaflet, cehilden kaynaklanır ve ilâhî hakikatlerden uzak kalma durumudur; uyanıklık ise ilimden gelir¹. Bu hâl, sülûk yolunda aşılması gereken bir engel olup, kalbin gafletten uyanıp Hakk'a teveccüh etmesi olan yakaza makamının zıddıdır².
Detaylı cevap
Gaflet, manevi uyanıklık yokluğu ve Hakk'tan habersizlik hâlidir³. İnsanda bulunan iki zıt hâlden biri olup, cehilden kaynaklanır ve ilâhî hakikatlerden uzak kalmayı ifade eder¹·⁴·⁵·⁶. Gaflet, Hak Teâlâ'nın "Mudil" isminin bir zuhuru olarak da değerlendirilirken, uyanıklık "Hâdi" isminin zuhurudur¹.
Tasavvufta gaflet dört kademede tezâhür eder:
- Halk gafleti: Avâmın Hak'tan, âhiretten ve hesaptan habersizce sadece dünya işlerine dalmış hâlidir. Mü'minûn 115'teki "sizi boşuna mı yarattığımızı sandınız?" sorusuyla muhatap olanlar bu zümredendir. Bu durum, kişinin hayâl, vehim ve nefsâniyet ile bulanıklaşmış gaflet suyuna batarak ilâhî hakikatlerden uzak kalması, vahdet okyanusunu göremeyip kesret selinde boğulması olarak da açıklanır⁷.
- Havâss gafleti: Sâlikin sülûkundaki dalgın anlarıdır; namazda kalbinin başka yerde olması, zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması, ibadetlerin alışkanlığa dönüşmesi gibi durumları kapsar. Bu, sülûkun en yaygın hastalığı olan kalp gafletidir.
- Havâss-ı havâss gafleti: Sâlikin makamlardan birinde fazla kalıp, bir sonraki makama geçmemesi hâlidir. Bu "mertebede gaflet" olarak adlandırılır; örneğin, sâlik tövbe makamında bekleyip sabır makamına geçmekte gâfil kalabilir.
- Ehass-ı havâss gafleti: Sâlikin ulvî makamda Hak'tan başkasını fark etmesi, bir an için "ben görüyorum" diye düşünmesi bile bu kademede gaflet sayılır.
Gaflet dönemi, Mesnevî'de "birkaç vakit kalmak için, yolun üzerinde oluşmuş bir hayalden başka bir şey değildir" şeklinde ifade edilir⁸. Gaflet ehli, âriflerin zıddı ve muhalifidir⁹. Ancak bazı durumlarda gaflet, dünyanın mamur olmasına sebep olabilir; zira "eğer bir kısmını gafil kılmasa, hiçbir âlem mamur olmaz"¹⁰.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Altı Peygamber — Hz. Âdem, s. 21“Özet yorum: Bütün Esmâ-i İlâhiyye’ye câmî olan İnsânda iki zıt hâl olan gaflet ve uyanıklık dahi vardır. Gaflet cehilden, uyanıklık ilimden gelmektedir. Gaflet ”Oku
- 2Yakaza
- 3Gaflet
- 4Sohbet Arası Sohbetler (26), s. 78“Özet yorum: Bütün Esmâ-i İlâhiyye’ye câmî olan İnsânda iki zıt hâl olan gaflet ve uyanıklık dahi vardır. Gaflet cehilden, uyanıklık ilimden gelmektedir. Gaflet ”Oku
- 5Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2), s. 158“Özet yorum: Bütün Esmâ-i İlâhiyye’ye câmî olan İnsânda iki zıt hâl olan gaflet ve uyanıklık dahi vardır. Gaflet cehilden, uyanıklık ilimden gelmektedir. Gaflet ”Oku
- 6Yûnus Sûresi, s. 53“Özet yorum: Bütün Esmâ-i İlâhiyye’ye câmî olan İnsânda iki zıt hâl olan gaflet ve uyanıklık dahi vardır. Gaflet cehilden, uyanıklık ilimden gelmektedir. Gaflet ”Oku
- 7Mü'minûn Sûresi, s. 90“------------------- " Bel kulûbuhum fî gamratin " ( Hayır, onların kalpleri bundan derin bir gaflet içindedir ): " Gamre " kelimesini müfessirler "gaflet, cehâl”Oku
- 8Mesnevî Cilt 9 · Beyit 1555 (s. 506)“Gaflet devri birkaç vakit kalmak için, yolun üzerinde mün'akid bir hayâlden gayrı! &10024; 1555. Gaflet dönemi, birkaç vakit kalmak için, yol üzerinde oluşmuş b”Oku
- 9Mesnevî Cilt 12 · Beyit 9 (s. 454)“"Ağyâr"dan maksat, gaflet ehli olan kimselerdir ki, bunlar âriflerin zıddı ve muhalifidir. Yani, ey yabancı ve gaflet ehli olanları ârif kullarına lütfu ile dos”Oku
- 10Mesnevî Cilt 12 · Beyit 3699 (s. 554)““Dünyayı mamur etmeleri için Hak Teâlâ bir kavmin gözlerini gafletle bağladı. Eğer bir kısmını gafil kılmasa, hiçbir âlem mamur olmaz. Gaflet mamurluklara ve ab”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.