Gaflet nedir?

Gaflet, manevi uyanıklık yokluğu ve Hakk'tan habersizlik hâlidir³. İnsanda bulunan iki zıt hâlden biri olup, cehilden kaynaklanır ve ilâhî hakikatlerden uzak kalmayı ifade eder¹·⁴·⁵·⁶. Gaflet, Hak Teâlâ'nın "Mudil" isminin bir zuhuru olarak da değerlendirilirken, uyanıklık "Hâdi" isminin zuhurudur¹.

Tasavvufta gaflet dört kademede tezâhür eder:

1. Halk gafleti: Avâmın Hak'tan, âhiretten ve hesaptan habersizce sadece dünya işlerine dalmış hâlidir. Mü'minûn 115'teki "sizi boşuna mı yarattığımızı sandınız?" sorusuyla muhatap olanlar bu zümredendir. Bu durum, kişinin hayâl, vehim ve nefsâniyet ile bulanıklaşmış gaflet suyuna batarak ilâhî hakikatlerden uzak kalması, vahdet okyanusunu göremeyip kesret selinde boğulması olarak da açıklanır⁷.
2. Havâss gafleti: Sâlikin sülûkundaki dalgın anlarıdır; namazda kalbinin başka yerde olması, zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması, ibadetlerin alışkanlığa dönüşmesi gibi durumları kapsar. Bu, sülûkun en yaygın hastalığı olan kalp gafletidir.
3. Havâss-ı havâss gafleti: Sâlikin makamlardan birinde fazla kalıp, bir sonraki makama geçmemesi hâlidir. Bu "mertebede gaflet" olarak adlandırılır; örneğin, sâlik tövbe makamında bekleyip sabır makamına geçmekte gâfil kalabilir.
4. Ehass-ı havâss gafleti: Sâlikin ulvî makamda Hak'tan başkasını fark etmesi, bir an için "ben görüyorum" diye düşünmesi bile bu kademede gaflet sayılır.

Gaflet dönemi, Mesnevî'de "birkaç vakit kalmak için, yolun üzerinde oluşmuş bir hayalden başka bir şey değildir" şeklinde ifade edilir⁸. Gaflet ehli, âriflerin zıddı ve muhalifidir⁹. Ancak bazı durumlarda gaflet, dünyanın mamur olmasına sebep olabilir; zira "eğer bir kısmını gafil kılmasa, hiçbir âlem mamur olmaz"¹⁰.