Gavs hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Gavs, lügatte 'yardım, imdâd, kurtarıcı' anlamına gelir ve tasavvufta kutbu'l-aktâb için kullanılan bir unvandır. Bu makamdaki velîlerin en belirgin alâmetleri arasında yüksek hususi bir mertebede bulunmaları, yanlarına gidenlerin Allah'ı anmaları, günaha düşmemeleri ve vefat etseler dahi himmetlerinin gönülden gönüle yayılması sayılır²·³. Gavs hâlinin başlaması, diğer tasavvufî hâllerde olduğu gibi, genellikle ânî bir vâridât şeklinde gerçekleşir. Bu, kalpte bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf olarak zuhûr edebilir. Şeyh Hakkanî'nin ifadesiyle bu ilk parıltı, "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" bârika gibidir. Bu başlangıç, zikir veya murâkabe sırasında ânî bir cezbe, bir mürşidin nazarı veya tasarrufu, ya da bir âyet, hadîs veya zikrin etkisiyle ortaya çıkabilir.

Gavs hâlinin yerleşmesi ise "rusûh" olarak adlandırılan bir süreçle gerçekleşir ve bu, sâlikin mücâhedesi ve riyâzatı ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir makama dönüşür. Bu yerleşme için üç temel şart bulunur: (1) Tertîb-i sülûk; yani zikir, virid ve murâkabenin belli vakitlerde düzenli olarak tatbik edilmesi. (2) Edep ve sohbet; hâlin korunması için ehl-i sohbetle devamlılık. (3) Tekrar; hâlin sürekli olarak yaşanması ve tecrübe edilmesi. Abdulkâdir Geylânî'ye atfedilen Risâle-i Gavsiyye'de, "Yâ Gavs, kim mücâhedeyi ihtiyâr ederse, ona müşâhedem olur, istese de istemese de" ve "kim mücâhededen mahrum ise, ona müşâhedeye yol yoktur" ifadeleriyle, hâlin yerleşmesinde mücâhedenin merkezi rolü vurgulanır¹. Bu süreç, "telvîn"den "temkîn"e geçişle, yani hâlin gelip geçici olmaktan çıkıp sâbit bir makama dönüşmesiyle tamamlanır.