Gavs kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Tasavvufî letâif nazariyesine göre insan, nefs, kalp, rûh, sır, hafî, ahfâ ve ene gibi katmanlardan oluşan bâtınî bir yapıya sahiptir. Bu latîfeler, ilahî tecellîlerin farklı mertebelerde zuhur ettiği mahallerdir. Kalp, tecellî-i ilâhînin ilk kapısı olarak kabul edilir ve huşû, sekîne, muhabbet gibi hâllerin tecellî ettiği yerdir. Kalp, arındığında bütün esmânın tecellî alanı olur ve Hakk'ın aynası haline gelir³. Hatta ilahî sıfatların mazharı olduğunda ruhun da üstünde bir dereceye yükselebilir⁴. Rûh ise nûr-u Muhammedî, hayât-ı sermedî ve ilm-i ledün ile irtibatlıdır. İlm-i ledün, tahsil ile kazanılmayan, Hakk'ın Zâtî tecellîsi olan vehbî bilgidir⁵ ve bu ledünnî idrak, kalpte açığa çıkan bir rahmettir⁶.

Ancak Gavs makamı, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağı ve kâinatın manevî mihveri olan kutbu'l-aktâb için kullanılan bir unvandır. Bu makamın tecellîsi, vahdet, hüvviyet ve A'maiyyet gibi en derin hakikatlerin zuhur ettiği sır latîfesinde gerçekleşir. Cüneyd Bağdâdî'nin "Sır, Hak ile abd arasındaki mahremdir" sözü de bu en derin tecellînin sırda olduğunu vurgular. Risâle-i Gavsiyye, Abdulkadir Geylânî'ye atfedilen ve Hak ile zât-ı kerîmi arasında geçen mükâleme (söyleşme) hâlinde yazılmış bir eserdir. Bu risaledeki "Yâ Gavs! Cismini lezzetlerden, nefsini şekavetlerden, gönlünü hâtıralardan, ruhunu benim gayrimden temizle. Zatını zatımda ifna et, beni görürsün, ben de seninle olurum"² hitabı, Gavs'ın Hak ile olan bu sırrî ve fenâ fillâh hâlindeki ilişkisini açıkça ortaya koyar. Bu durum, Gavs'ın tecellîsinin, letâif-i hamse tertibinde kalpten ve rûhtan sonra gelen sır mertebesinde yoğunlaştığını göstermektedir.