Gavs kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Gavs kelimesinin zâhirî mertebesi, lugat anlamıyla "imdada yetişen, yardım eden" demektir¹. Tasavvufta ise bu, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağında yer alan, çağının mânevî tasarruf sahibi büyük velîsi olan kutbu'l-aktâb için kullanılan bir unvandır¹. Klasik kullanımda "Gavs-ı A'zam" unvanı Abdulkâdir Geylânî'ye aittir ve ona "Sultânu'l-Evliyâ" gibi başka unvanlar da verilmiştir. Gavs, kutbun işlevsel vechesi olarak görülür; sâlik ona "yardım edicidir" diye teveccüh eder. Bu zâhirî işlev, Hakk Teâlâ'nın kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare etmesinin en üst halkasıdır. Gavs kavramının bâtınî mertebesi ise, Hakk'ın "el-Bâtın" isminin bir tecellisi olarak ortaya çıkar. Bâtın, "iç, gizli, görünmeyen" anlamına gelir ve Hakk'ın eşyânın ötesinde, fıtrî olarak gizli olan veçhesidir. Gavs, bu bâtınî hakikatin bir yansıması olarak, Hakk'ın kullarına yakınlığını ve onlarla olan sırrî ilişkisini temsil eder. Risâle-i Gavsiyye, Abdulkâdir Geylânî'nin Hakk ile olan "mükâleme" (söyleşme) hâlindeki derin ve sırrî ifadeleriyle bu bâtınî mertebeyi gözler önüne serer. Bu risâle, "fenâ fillâh ehlinin" kendi kendisinden değil, Hakk'ın kendi aracılığıyla konuştuğunu gösterir. Nitekim Hakk, Geylânî'ye "Yâ Gavs-ı A'zam! Hiçbir şeyde zâhir olmadım, insandaki zâhir oluşum gibi!" buyurarak², Gavs'ın Hakk'ın bâtınî sırlarının bir mazharı olduğunu ifade eder. Bu bâtınî idrak, "nefsini bilen Rabbini bilir" sırrına eren arifin, Allah'ın isimlerinin tecellisiyle bu birliği idrak etmesiyle mümkündür³.