Hac kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Hac, lugatte 'kasıt, yöneliş, ziyâret' anlamına gelir ve İslâm'ın beş şartından biridir. Akâidde, gücü yeten her Müslüman'ın ömründe bir kez Mekke'ye giderek Kâbe'yi tavaf etmesi farzdır. Kur'ân-ı Kerîm'de Âl-i İmrân 97'deki "yola gücü yetenler için Beyt'e hac etmek Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır" ayeti haccın asıl mesnedidir. Tasavvufta ise hac, iki mertebeli olarak ele alınır: hac-ı zâhir (Kâbe ziyâreti) ve hac-ı bâtın (kalbin Hak'a tavâfı).

Haccın bâtınî yönü, Hakikat-i İlâhiyye'de Cemâllullah'ı seyretmek ve sülûkta bir yolculuktur³. Bu yolculuk, sâlikin kendi bünyesinde insân-ı kâmili bulabilmesiyle zirveye ulaşır¹·². Zâhirî Kâbe ziyareti yapılmadan da bâtınî haccın mümkün olduğu ancak eksik kalacağı belirtilir; zira zâhir ile bâtın birbirinden ayrı şeyler değildir¹·². Hac menasiki (ihrâm, telbiye, tavaf, sa'y, vukûf-ı Arafat, şeytan taşlama) sâlikin mâsivâdan tecerrüdünü, Hak'a yönelişini, kalbin Hak etrafında zikrî dönüşünü ve Hak'ı arama çabasını sembolize eder. Özellikle Arafat'taki vukûf, küçük kıyâmet tahkîki olarak sâlikin nefsini hesaba çekmesini ifade eder.

Bu bâtınî yolculuk ve insân-ı kâmili kendi bünyesinde bulma çabası, İsmail Fassı'nda işlenen "Hikmet-i Aliyye", "Rabb-ı hâs" ve "mârifet-i Rabbâniyye" kavramlarıyla derin bir ilişki içindedir (İsmail Fassı). Her kulun kendine mahsus bir Rabb-ı hâs'ı olduğu ve mârifet-i Rabbâniyye'ye ulaşma gayesi, haccın bâtınî mertebesindeki Hak'a yöneliş ve Cemâllullah'ı seyir ile örtüşür. Bu bağlamda, hac, sâlikin teslimiyet ve rıza ekseninde kendi hakikatini idrâk etme yolculuğu olarak İsmail Fassı'nın ruhuna uygun düşer.