Hadîd 4 ayeti tasavvufta nasıl okunur?

Hadîd Sûresi'nin 4. ayeti, tasavvufî düşüncede Hakk'ın zuhûr mahalleri bağlamında önemli bir yer tutar. Bu ayet, Hakk'ın "zâhir" ve "bâtın" isimlerinin tecellisini gösterir; zira "O evveldir, ahirdir zâhirdir ve bâtındır"³ ayetiyle birlikte düşünüldüğünde, Hakk'ın her şeyde ve her yerde hazır ve nazır olduğu anlaşılır. Bu durum, Hazerât-ı Hamse içinde nâsût mertebesinden gayb-ı mutlak mertebesine kadar tüm varlık mertebelerinde Hakk'ın tecellisinin bulunduğunu ifade eder.

Sâlikin seyr-i sülûku boyunca bu ayetin hakikatini idrak etmesi, bir tahakkuk aşamasıdır. Başlangıçta bu bilgi, ilim düzeyinde, yani akıl ile bilinir (ilme'l-yakîn). Sâlik, ayetin anlamını okuyarak veya dinleyerek öğrenir. Ancak tasavvufta asıl olan, bu bilginin kalpte bir hâl olarak yaşanmasıdır. Sâlik, zikir meclislerinde veya murakabede Hakk'ın kendisiyle beraberliğini geçici bir parıltı olarak tadar. Bu hâl, ilimden daha derin olmakla birlikte henüz sabit değildir.

Bu hâlin makam haline gelmesiyle, yani kalpte sabitlenmesiyle (ayne'l-yakîn), sâlik Hakk'ın her an kendisiyle beraber olduğunu müşâhede etmeye başlar. Bu, Hakk'ın halkta, halkın Hakk'ta görülmesi olarak ifade edilen bir idrak seviyesidir (Hak ve Halk). Seyr-i sülûkun nihayetinde, sâlik bu hakikati tamamen tahakkuk ettirir (hakke'l-yakîn), yani Hakk'ın beraberliğini sadece bilmekle veya tatmakla kalmaz, bizzat o beraberliğin içinde olduğunu idrak eder ve o beraberlik hâli sâlikin varlığının bir parçası haline gelir. Bu mertebe, seyrin sonu zannedilen Nefs-i Safiye mertebesinden daha ileri bir aşamadır, zira burada Hakk'ın beraberliği lafzen değil, tatbikli ve müşahedeli olarak yaşanır⁴.