Hakîkat niçin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Hakîkat, tasavvufî sülûkun şerîat ve tarîkat mertebelerinden sonra gelen, Hak'kın doğrudan müşâhede edildiği ve eşyânın hakîkî yüzünün açıldığı bir idrâk kademesidir. Bu mertebede sâlik, olayların ve varlıkların ardındaki ilâhî hükmü ve hikmeti görmeye başlar; şerîatın bâtınî anlamları kendisine açılır ve aklî bilgilerden ziyade kalbî hâllerle yaşar.

Hûdiyye Fassı'nda hakîkatin anlaşılması, özellikle "ahadiyyet-i rubûbiyye" (Rablık birliği) kavramı üzerinden gerçekleşir. Şeyh-i Ekber (r.a.), Yûsuf Fassı'nda zât birliği (ahadiyyet-i zâtiyye) ve ilâhî isimler birliğini (ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye) ele aldıktan sonra, Hûd (a.s.)'ın hikmetini bu Rablık birliğine dayandırır²·¹. Bu durum, Hak'kın tek varlığı olan "çok hayır"ın, sonsuz yaratılmış sabit hakikatler suretlerini taklit etmesi hikmetiyle de bağlantılıdır³.

Hakîkat ortaya çıktığında, zorluklar ortadan kalkar ve "Bu niçin böyle oluyor ve o niçin şöyle oluyor?" gibi sorulara gerek kalmaz. Cehalet sebebiyle süregelen itirazlar, ma'rifet nuru karşısında yok olur ve dil lâl kalır⁴. Bu, Hak'kın tekil hakîkati olan görülen suretin idrâk edilmesiyle de ilişkilidir⁵. Hûd (a.s.)'ın hikmeti, bu Rablık birliğini idrâk etmeye dayanır ve bu idrâk, hakîkatin derinlemesine anlaşılmasını sağlar¹.