Hakke'l-Yakîn'in önündeki başlıca engel nedir?

Hakke'l-yakîn, tasavvufta yakîn mertebelerinin zirvesidir ve sâlikin Hak ile tam bir birlik hâlini tecrübe ettiği en derin kademedir. Bu mertebeye ulaşmanın önündeki temel engel, ruhun nefse ait sıfatlar ve heveslerle kirlenmiş olmasıdır. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde belirtildiği üzere, "nefse ait sıfatların tozlarıyla karışık olan ruh, hakikat göğünde olan Hakk'ın Zât'ını gözlemlemeye engel olur"¹. Bu durum, ruhun aslî saflığını kaybetmesine ve dolayısıyla Hak'kı doğrudan idrâk etmesine mani teşkil eder.

Hakke'l-yakîn, ilme'l-yakîn (bilgi seviyesi) ve ayne'l-yakîn (görme seviyesi) kademelerinden sonra gelen, yaşama seviyesidir. Bu hâlde sâlik artık sadece bilmez veya görmez, bizzat yaşar ve Hak ile bir olur. Muhyiddin İbn Arabî'nin "el-yakînü hüvel Hakk" (yakîn Hakk'ın ta kendisidir) sözü, yakînin ef'aliyle, esmâsıyla, sıfatıyla ve zâtıyla Hakk'ın kendisi olduğunu vurgular²·³. Bu derin idrâk ve birlik hâline ulaşabilmek için, ruhun nefse ait heveslerden ve cismanî sıfatların tozlarından arınması gerekir. Ne zaman ki bu tozlar gider, ruh asıl kabiliyeti üzere saf ve hâlis olur, böylece Hak'kı gözlemlemeye engel kalmaz¹. Bu arınma süreci, sâlikin kendi benliğini Hak'ta fenâ etmesiyle gerçekleşir, zira Hakke'l-yakînde bilen ile bilinenin birleşmesi esastır.