Hâl ve Makâm hangi noktada ayrışır?

Hâl ve makâm arasındaki ayrım, tasavvuf disiplininin dinamik ve istikrarlı unsurlarını belirler. Hâl, "durum, vakit, ânî hâl" anlamına gelir ve sâlikin sülûkunda geçici olarak yaşadığı manevî bir durumu ifade eder. Bu, Allah'ın bir lütfu (mevhibe-i ilâhiyye) olup, sâlikin kendi gayretiyle değil, vehbî olarak kalbine gelen bir nûr veya inkişâftır. Havf, recâ, şevk, üns, sıkıntı, sekr gibi durumlar hâl kategorisine girer. Hâller, sâlikin kalbine şimşek gibi parlayan bir "bârika" şeklinde zuhûr edebilir. Hadîs-i şerîfteki "kalbu'l-mü'mini beyne usbu'ayni mine'r-Rahmân" ifadesi, hâlin Hak'ın irâdesiyle geldiğinin temel mesnedidir.

Makâm ise "duruş yeri, mevki" anlamına gelir ve sâlikin sülûkta amel ve tahkîk ile elde ettiği, istikrarlı ve yerleşik manevî bir mertebedir. Tövbe, sabr, tevekkül, rızâ, mârifet, fenâ gibi mertebeler makâm olarak adlandırılır. Makâm, sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan (kesbî) bir durumdur. Her makâm bir öncekinin tahkîkiyle açılır ve sâlikin günlük yaşam alanı hâline gelir. Örneğin, sâlik "tövbe makâmında" iken Hak'ın "et-Tevvâb" isminin günlük yaşam mahallidir. Makâmın yerleşmesi için tertîb-i sülûk, edep ve sohbet gibi şartlar gereklidir. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, makâm sahibi dinleyenlerin istidatlarını ve çevrenin şartlarını gözeterek söz söylerken, hâl sahibi bu tür kaygılardan uzaktır; bu da makâm sahibinin hâl sahibinden daha üstün olduğunu gösterir¹. Rızâ makâmı, tasavvuf hâl ve makamlarının zirve mertebesi olarak kabul edilir (Rızâ).