Halîfe ile Mürşid hangi Fass'ta birleşir?

Halîfe, lügatte 'ardından gelen, vekîl' anlamına gelir ve tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfıdır. Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücut sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. İbn Arabî'nin Âdemiyye Fassı'nda halîfelik, Esmâ'nın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulması olarak açıklanır; Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili getirir.

Mürşid ise 'doğru yola ileten, rehber, yol gösterici' demektir ve tasavvufta sâlikin sülûkunda rehberi olan kâmil velîye verilen isimdir¹. Kehf 17'deki ayet, mürşidin önemini vurgular. Mürşid, sıradan bir öğretmen değil, tahkîk eden bir vâris-i nebîdir ve sâliki kal'den hâle geçirir. Şîsiyye Fassı'nın 'nefes-i Rahmânî' bahsi mürşidliğin nefes-vâri tabiatına işaret eder. Mürşid, müridleri Hakk yolunda irşad eden kamil insandır². Mürşidin lüzumu, sülûkun yolundaki nefs tuzaklarını aşmak için elzemdir; mürşid, sâlikin nefsini dışarıdan görür ve ona yol gösterir.

Halîfe ve Mürşid kavramları, doğrudan aynı Fass'ta birleşmese de, her ikisi de Allah'ın isimlerinin tecellî ettiği ve insanı Hakk'a ulaştıran önemli mertebelerdir. Halîfe, insanın genel olarak Allah'ın isimlerini taşıma vasfını ifade ederken, Mürşid bu vasfı kâmil mânâda taşıyan ve başkalarına rehberlik eden özel bir zattır. Mürşid, halîfelik vasfına sahip olan ve bu vasfı başkalarına aktarabilen bir kâmil insandır. Halîfe-i cemaat, mürşidine vekâleten eğiticiliğini sürdürür³. Bu durum, halîfenin mürşid tarafından yetiştirilerek irşad görevine ehil kılınmasıyla gerçekleşir.