Hâlik ile Mahlûk aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Hâlık ile mahlûk arasındaki buluşma, tasavvufî idrakin zirvelerinden birini teşkil eder ve bu, "aynı Fass'ta" ifadesiyle, varlığın tek bir hakikatten neş'et ettiğini anlama mertebesini işaret eder. Bu idrak, Hâlık'ın mutlak varlığının, mahlûkat suretinde zuhûra gelmesiyle gerçekleşir. Henüz ortada Rabb'a ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken dahi O'nun Rabb olduğu, halk edilmeye ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken dahi O'nun Hâlık olduğu belirtilir³. Bu durum, Hâlık'ın ezelî ve ebedî sıfatlarının mahlûkun varlığına bağlı olmadığını gösterir.

Ancak tasavvufî bakış açısıyla, Hâlık ile mahlûk aynı şeyin değişik yönleri ve zuhûrlarıdır. İlim yoluyla bu ikisi birleştirildiğinde kesret ortadan kalkar ve vahdet meydana gelir¹·². Bu, Hâlık'ın Zât-ı Lâtif'inin kesif mertebeye tenezzülünden mahlûkun husûle gelmesiyle açıklanır. Dolayısıyla mahlûk, Hâlık'ın bir tecellîsi olarak Hâlık'tır ve Hâlık da mahlûk suretinde zuhûr etmiştir. Bu hakikat, "Hâlık ile mahlûkun tümü ayn-ı vahidedendir" ifadesiyle özetlenir; yani tek asıldan zuhûr etmişlerdir⁴.

Bu idrak mertebesi, şeriat ehlinin tenzih anlayışının ötesindedir; zira şeriat, Allah'ı yukarıda, mahlûku aşağıda, iki ayrı varlık olarak kabul eder⁵·⁶. Oysa hakikat ehli, "bir şeye mahlûk gözüyle bakarsan o mahlûk olur, Hakk gözüyle bak ki sırrı Yezdan oradadır" düsturuyla, her şeyde Hakk'ın tecellîsini müşâhede eder⁷. İnsan-ı Kâmil, kendini bildikten sonra mahlûkiyet bilincinden kurtulur; cesedi mahlûk olsa da, Hâlık tarafını idrak ettiği için mahlûk sayılmaz⁸. Hâlık'ın bilinmesi mahlûkun varlığına bağlıdır; zira Hâlık mahlûk olmazsa bilinmez, O'nu bilecek olan mahlûktur⁹·¹⁰. Bu, rubûbiyetin merbûb ile, ma'bûdiyetin ise abdiyet ile tahakkuk etmesi gibidir.