Hâlik ve Mahlûk'u birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Hâlık ve mahlûku birlikte düşünmek, tasavvufî idrakin önemli bir merhalesidir. Ârif, bu mertebede gamdan ve son halleri düşünmekten uzaklaşır, zira Hakk'ın vücudundan başka bir mevcud görmez⁵. Bu hakikat, Fusûsu'l-Hikem'de özellikle İsmail Fassı, Ya'kûb Fassı ve Hûd Fassı'nda tafsilatlı bir şekilde açıklanır⁵. İsmail Fassı, Hikmet-i Aliyye'yi, yani saîd olmanın sırrını, Rabb-ı hâs'ı ve mârifet-i Rabbâniyye'yi teslim ve rıza ekseninde işler⁶. Bu bağlamda, kişinin kendi vücuduna baktığında onu Hâlık olarak görmesi mârifet olarak kabul edilir. Eğer kişi kendi varlığını yaratılmış, yani mahlûk olarak görürse, bu durum nefsaniyetinin ve tabiatının aklının üzerine çıkmış olmasından kaynaklanır¹·². Gerçek irfaniyet, bu ayrımı aşarak kendi varlığında Hâlık'ın zuhurunu müşâhede etmektir. Bu idrak, zandan arınmayı ve Hak'kın tecellisini ayân etmeyi gerektirir³·⁴. Saff Sûresi'nde belirtildiği üzere, Hak zâtî ahadiyyet mertebesinde sıfat ve isimlerin tümünden ganîdir; bu mertebede "Hâlık" denemez, çünkü "mahlûk" yoktur⁷. Bu, cem' makamında Hak'kın mutlak birliğini ifade ederken, fark makamı ise birlikten sonra çoklukta ayrımı görmeyi sağlar⁸. Bu iki makamın birleşimi, Hâlık ve mahlûkun birlikte idrakini mümkün kılar.