Hâlik ve Mahlûk'u karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Hâlik ve mahlûku karıştırmak, tasavvufî hakikatlerin yanlış anlaşılmasına ve sülûk ehlinin mânevî yolculuğunda sapmalara yol açar. Bu hatanın temelinde, varlığın tek bir aynadan, yani tek bir asıldan zuhur ettiği gerçeğinin eksik idrak edilmesi yatar⁴.

Öncelikle, Kur'ân-ı Kerîm'in hâlik ve mahlûk yönlerinin karıştırılması önemli bir yanılgıdır. Necm Sûresi ve Terzi Baba'nın ifadelerine göre, Kur'ân Allah kelâmı olmakla, zâtın aynı olması itibarıyla "hâlik"tir; yani özü ve mânâsı itibarıyla hâlıktır. Ancak sûreti itibarıyla, yani kağıdı, cildi, mürekkebi ile "mahlûk"tur¹·². Bu ayrımı yapamamak, kelâmın zâtî ve sûretî mertebelerini birbirine karıştırmak demektir.

İkinci olarak, hâlik ve mahlûkun aynı şey olduğunu ilmî yoluyla birleştirmek, kesreti ortadan kaldırıp vahdeti meydana getirme amacını taşır. Ancak bu birleştirme, mahlûkun müstakil bir vücuda sahip olmayıp, latif Zât'ın kesif mertebeye tenezzülünden husule geldiği gerçeğini göz ardı etmemelidir. Yani, taayyün ve zuhur ancak kendisinin olması itibarıyla hâlik mahlûktur; mahlûk dahi hâliktır, çünkü tümü "ayn-ı vahideden" zuhura gelmiştir⁵·⁴. Bu inceliği kavrayamamak, mahlûka hâliklık vasfı atfetmek veya hâlikı mahlûk mertebesine indirmek gibi hatalara yol açabilir.

Üçüncü olarak, bu karışıklık, Hakk yolunun sâliklerini mânevî helâkliğe yönlendirebilir ve yollarını şaşırtabilir³. Zira hâlik ve mahlûk arasındaki ayrımı doğru idrak edemeyen bir sâlik, Hakk'tan aldığı emaneti taşıma vasfını (halîfe) yanlış anlayabilir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücut sahibi değil, Hakk'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir. Bu ayrımın göz ardı edilmesi, riyâ gibi kalbî hastalıklara da zemin hazırlayabilir; çünkü riyâ, niyetin Hakk yerine halka yönelmesi, amelin ihlâstan sapmasıdır. Hâlik ve mahlûk arasındaki bu ince ayrımı idrak edememek, Hakk'ın mutlak bağımsızlığı olan samediyyet vasfını (Samediyyet) ve mahlûkun O'na olan mutlak bağımlılığını gözden kaçırmak anlamına gelir.