Halîlullâh kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Halîlullâh, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olup, Hz. Mûsâ'ya verilen Kelîmullâh ve Hz. Muhammed'e verilen Habîbullâh makâmlarından farklıdır. Hullet makâmı, sevenin sevdiğine "karışması", dostluğun her zerresine nüfûz etmesi olarak tanımlanır; bu yönüyle mahbûbiyyetten ayrılır. Mahbûbiyyet makâmında Hak kulu mahbûb edinse de "iki taraf" kalırken, hullette iç içe bir hâl söz konusudur. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade etmiştir. Hz. İbrâhîm'in bu makâma erişmesi, En'âm Sûresi 76-79. ayetlerdeki yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-arda hanîfâ" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim, hanîf olarak) hâline ermesiyle başlar. Sâffât Sûresi 102. ayette Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâli olarak görülür. Bazı kaynaklarda "La ilahe illallah İbrahim halilullah" ifadesinin yazılı olduğu yerlerden bahsedilmesi, bu makâmın önemini ve yaygınlığını gösterir¹. Fusûsu'l-Hikem'de Hz. İsmâîl'e tahsis edilmiş olan İsmail Fassı'nda da Hikmet-i Aliyye, Rabb-ı hâs ve mârifet-i Rabbâniyye gibi konuların teslim ve rıza ekseninde ele alındığı belirtilir (İsmail Fassı). Ancak Halîlullâh kavramının doğrudan ilişkilendirildiği yer İbrâhîmiyye Fassı'dır. Diğer fasslar (Uzeyrî, Hûdî, Ya'kûbî, Sâlihî) farklı hakikat ve esrârları tafsil eder²·³·⁴.