Hamd niçin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Hamd, lugatte övgü, sena ve şükür anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin Hakk'a yönelttiği kulluğun en kemâl ifadesi olan medih ve teşekkürdür. Hûdiyye Fassı, Şeyh-i Ekber'in (r.a.) önceki Yûsuf Fassı'nda zikrettiği "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"den (ilâhî isimler birliği) sonra, "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i (Rablık birliğini) içeren "Hikmet-i Hûdiyye"yi açıklar¹. Hz. Hûd'un hikmeti bu Rablık birliğine dayanır. Bu bağlamda hamd, kulun kendi nefsini hesaba çekmesi ve kendi nefsine hamd etmesi gerektiği, Hakk'ın ilminde Allah için kesin delilin sabit olduğu hakikatini ortaya koyar⁴.

Hamdin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınmasının temel sebebi, sâlikin "Ben Hakk'a hamd ve senâ ediyorum ve Hakk'ı zikrediyorum" şeklindeki zannının, nâsûtiyyet perdesi kalktığında aslında olmamış olduğunu görmesidir². Bu idrâk, hamdin hakikat mertebesine ulaşılmasına vesile olur. Bu mertebede "Lillâhi" ifadesinin anlamı değişir ve "Hamd Allah içindir, yani Hamd'ı Allah yapar" hakikati belirginleşir³. Kul, sonsuz ve sınırsız bir varlığı övmenin beşer aklının kapasitesini aştığını idrâk ederek, Allah'ı gerçek anlamda övmekten aciz olduğunu anlar. Bu, hamdin Hak tarafından yapıldığı, kulun sadece bir aracı olduğu "fenâ-yı hamd" makamına işaret eder. Böylece Hûdiyye Fassı, hamdin nihai mertebesi olan "ahadiyyet-i rubûbiyyet" içinde, hamdin aslında Allah'a ait bir fiil olduğunu ve kulun bu fiildeki rolünün idrâkini sağlar.