Hikmet nasıl gerçekleşir?

Hikmetin gerçekleşmesi, tasavvufî bir hakikatin metodolojisini ifade eder ve üç temel yönün birleşimiyle vuku bulur: ilahî, beşerî ve vasaî.

1. İlâhî Yön (Vehbî Tasarruf): Her tasavvufî gerçekleşmenin asıl fâili Cenâb-ı Hakk'tır. Hikmet, Allah'ın "el-Hakîm" isminin bir tezahürü olarak, kâinatta her şeyin bir nizam ve gaye üzere halk edilmesiyle kendini gösterir. Allah'ın her hükmü, ilminin, hikmetinin ve kudretinin gereğiyle yerli yerindedir; eksiklikten, zulümden ve abeslikten münezzehtir³. İnsanlar bu hükmün hikmetini her zaman kavrayamasalar da, Allah'ın var etme kudretinin ve hikmetinin tecellileri, bir tohumun çiçeğe dönüşmesi veya bir ceninin gelişmesi gibi olaylarda açıkça görülür⁴. Bu ilahî hikmet, insanların keyfi taleplerine göre değil, Allah'ın iradesine uygun olarak tecelli eder⁵.

2. Beşerî Yön (Sâlikin Gayreti): Hikmetin gerçekleşmesinde sâlikin amelî gayreti, yani kesbî yönü de mühimdir. Sâlikin nefsinden arınıp Hakk'ın iradesiyle bütünleşmesiyle, onun tasarrufları artık kendi adına değil, Hakk'ın adına gerçekleşir⁶. Hikmet, ilmin tahkik edilmiş hali olup, bilmek değil, bildiğini yerine koymaktır. Bu, insanın söz ve davranışlarını yerli yerine koyması, edebli olması ve gerekli sözü gerekli yerde söylemesi gibi ahlâkî hikmet kademesinde tezahür eder.

3. Vasaî Yön (Mürşid ve Sohbet): Mürşidin terbiyesi ve ihvan ile sohbet, hikmetin gerçekleşmesinde vesîle teşkil eder. İlâhî öğretim ve Rabbanî bildirim, vahiy ve ilhâmın yanı sıra firâset yoluyla da gerçekleşir. Hikmetle ilgili firâset, şekil ve dış görünüşlerden iç hallere geçişi ifade eder⁷. Bu süreçte, gizli ve açık tehlikelerden koruyarak ilahî hikmetin tecellisine vesile olan unsurlar da bulunur; ancak bütün bunlar Allah'ın belirlediği ölçü içinde gerçekleşir⁸. Akıl kuvveti de insanî kuvvetlerden biri olup, ilahî hikmet sebebiyle melek ile akıl tek bir hakikatten iki suret olarak tecelli eder⁹.