Hullet (Dostluk) kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Hullet, lugatte 'derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli' anlamına gelir. Tasavvufta ise Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının adıdır; muhabbetten daha içli, marifetten daha samimi. Bu kavramın dış-anlamı, peygamberlerin ve evliyanın halk arasında, dostlar arasında halktan biri gibi görünmesidir¹. Onlar dış âlemde kendi iç âlemlerini bu şekilde gizlerler¹. Bu durum, dış görünüşün aldatıcı olabileceğini ve asıl itibara layık olanın iç âlem olduğunu gösterir².

Hulletin iç-anlamı ise, Hz. İbrahim'in ilahi suret ile ortaya çıkmasıdır³. Bu mertebede Yüce Allah, İbrahim'in işitmesi, görmesi, dili ve diğer kuvvetleri olur; İbrahim, Yüce Allah ile işitir, Yüce Allah ile görür ve Yüce Allah ile söyler³. Bu muhabbete "kurb-i nevâfil" (nafile ibadetlerle kazanılan yakınlık) denir³. Böylece İbrahim, ilahi huzurlara ve ilahi sıfatlara dahil olur, iç içe geçer³. Onun nefsi, sıfatları ile Yüce Allah'a yaklaştığında, Yüce Allah da ona kendi sıfatlarını giydirip ilahi suret ile ortaya çıkar³. Bu, mutlak varlığın hem dış âlemde hem de iç âlemde mevcut olduğu hakikatini yansıtır⁴. İç âlemde Hakikat ve Marifet gülistanında oturmuş olan peygamberler ve evliya, halkın iç âlemlerine muttali olmadığı kimselerdir¹. Bu, sohbetin de bir hâl aktarımı olduğunu, kalpten kalbe feyiz geçişiyle gerçekleştiğini gösterir.