İbrâhîmiyye Fassı ile anlatılmak istenen temel hakîkat nedir?

İbrâhîmiyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'de Hz. İbrâhîm'e tahsis edilmiş bir bölümdür ve temel olarak hullet hakîkatini işler. Hullet, lugatte 'derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli' anlamına gelirken, tasavvufta Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının adıdır; muhabbetten daha içli, ma'rifetten daha samimîdir. Hz. İbrâhîm'in "halîlullâh" (Allah'ın dostu) lakabını alması bu mertebede gerçekleşmiştir ve Nisâ Sûresi 125. ayetindeki "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" (Allah İbrâhim'i halîl edindi) ifadesi bu kavramın asıl dayanağıdır.

Bu fass, hulletin iki vechini açar: Birincisi, sâlikin Hak'a dostluğudur. Hz. İbrâhîm'in yıldızı, ayı, güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) deyip "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-ard" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim) hâline ermesi, hullet makâmının başlangıcıdır. İkincisi ise, bu dostluğun kemâli olan Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürme hâlidir. Bu durum, kişinin kendi varlığını bilme düzeyine ulaşmasıyla Hakk'ın sözünü idrâk etmeye başlaması gibi, Eymen vadisi ifadesiyle anlatılan hakîkatlere benzer¹.

Hullet makâmı, peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olan mahbûbiyyetten (sevilenlik) farklıdır. Mahbûbiyyet, sevenin sevilenden öte olması, Hak'ın kulu 'mahbûb' edinmesi iken; hullet, sevenin sevdiğine karışması, dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı "dost (halîl) Hak'la içiçe oturur, mahbûb (Habîb) Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder. Bu, Hakîkat-i Muhammediyye gibi tasavvuf metafiziğinin en yüksek kavramlarından biri olan ruhun hakîkatinin Allah'tan başkasınca bilinmediği gibi, derin ve sırrî bir idrâk alanıdır (Hakîkat-i Muhammediyye, Rûh). İbrâhîmiyye Fassı, bu dostluk makâmının tahkîk yeridir.