İbrâhîmiyye Fassı'nın ana konusu nedir?

İbrâhîmiyye Fassı, tasavvufta peygamberlerin makâmları arasında özel bir yere sahip olan hullet kavramını merkeze alır. Hullet, lugatte 'derinlik, içlilik, dostluğun en samimi hâli' anlamına gelir ve tasavvufta Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağını ifade eder; muhabbetten daha içli, ma'rifetten daha samimîdir. Hz. İbrâhîm'e verilen "halîlullâh" lakabı, bu makâmın en belirgin tezahürüdür ve Kur'an'da Nisa Suresi 125. ayetinde "Allah İbrâhim'i halîl edindi" şeklinde zikredilir.

Bu fass, hulletin mahbûbiyyetten (sevilenlik) farkını da ortaya koyar. Mahbûbiyyet, sevenin sevilenden öte olması, yani Hak'ın kulu 'mahbûb' edinmesi iken; hullet, sevenin sevdiğine karışması, dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "dost (halîl) Hak'la içiçe oturur, mahbûb (Habîb) Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder.

İbrâhîmiyye Fassı'nda hulletin iki vechi açılır: birincisi, sâlikin Hak'a dostluğu; ikincisi ise Hak'ın sâlike dostluğudur. Hz. İbrâhîm'in En'âm Suresi 76-79'da yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "batanları sevmem" (lâ uhibbu'l-âfilîn) deyip yüzünü gökleri ve yeri yaratana çevirmesi, hullet makâmının başlangıcıdır. Ardından Sâffât Suresi 102'de Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi ise hulletin kemâli olarak kabul edilir. Ayrıca, İbrâhîmiyye Fassı'nda, yerilen ve övülen şeylerin Yüce Allah'a dönmesi niteliği gibi konular da açıklanır¹. İlâhî dilemenin rızık iradesine ilişkin olduğu zaman, varlıkların sabit hakikatlerinin tamamının Hakk'ın gıdası olması ve Hakk'ın bunlar ile rızıklanması gibi derin manalar da bu fassın açıklamaları arasında yer alır².