İrâde ile Meşiyyet arasındaki sıra nasıldır?

Meşiyyet ve irâde, sözlükte "istek, arzu ve dileme" anlamlarına gelmekle birlikte, muhakkiklerin ıstılahında aralarında önemli bir fark gözetilir³·⁴. Bu fark, onların taalluk ettikleri mertebelerden kaynaklanır.

Meşiyyet: Hak Teâlâ'nın Zât'ına ait olan bir dilemedir. Bu dileme, öncesiz ve sonsuzdur³. Meşiyyet, Zât'ın zuhûra meyli ve isteği olarak tanımlanır ve var etmeyi (îcâd) de yok etmeyi (in'idâm) de kuşatır⁵. Bu yönüyle meşiyyet, Zât'ın kendisidir⁵.

İrâde: Mürîd ismine taalluk eden bir istektir². İrâde de Zât'ın isteği olmakla birlikte, genellikle var etmeye ilişkindir⁵.

Sıralama ve İlişki:

1. Meşiyyet, İrâdeden Daha Geneldir: Her irâde bir meşiyyet iken, her meşiyyet irâde değildir³. Bu durum, meşiyyetin irâdeden daha üst bir mertebede olduğunu gösterir².
2. Meşiyyet, İrâdenin Öncesidir: İrâde, meşiyyetten sonra meydana gelir. Eğer meşiyyet, yani Zât'ın dileği olmasa, irâde ortaya çıkmaz².
3. Meşiyyet, İrâdeyi de Diler: Hak Zât'ı ortaya çıkmaya eğilim ve istek gösterdiğinde, bu meşiyyeti ile bütün sıfatların sabit olmasını diler; irâde de bu sıfatlardan biridir. Dolayısıyla Hak, meşiyyeti ile irâdeyi de dilemiş olur ve irâde, meşiyyetin murâdı (dileği) haline gelir¹.
4. Birliktelik: Var olmayan bir şeyin var edilmesinde meşiyyet ile irâde birleşir ve uyum içinde olurlar. Bu durumda Hakk'ın meşiyyeti, O'nun irâdesi olmuş olur⁶.