İrâde ile Meşiyyet aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

İrâde ve meşiyyet, tasavvufî düşüncede Hakk'ın varlık ve fiillerini anlamada merkezi bir role sahiptir. Meşiyyet, Hakk'ın Zât'ının zuhura olan meyli olarak tanımlanır ve bu yönüyle Zât'ın ta kendisidir¹. Yani, herhangi bir şeyin dilemesi, o dilemeyi yapanın Zât'ından, Zât'ıyla ve Zât'ında meydana geldiği için Zât'ın aynısıdır³. İrâde ise, Mürîd isminin menşei olan bir sıfattır. Sıfatlar da Zât'a ait hallerden ibaret olduğu için Zât'ın aynısıdır¹.

Bu iki kavram arasında işleyiş açısından bir fark bulunur: Meşiyyet, var etme ve yok etmeye taalluk ederken, irâde yalnızca var etmeye ilişkindir¹. Bu durum, meşiyyetin irâdeden daha kapsamlı ve öncelikli olduğunu gösterir. Nitekim, meşiyyetin irâdeyi oluşturduğu, irâdenin ise meşiyyeti oluşturmadığı ifade edilir; bu da meşiyyetin daha üst bir mertebede olduğunu belirtir⁴.

Ancak, bu farka rağmen, Hakk'ın meşiyyeti ile irâdesi arasında birleşme ve ayniyet de söz konusudur. Hakk, meşiyyeti ile irâdeyi dilediğinde, irâde meşiyyetin murâdı haline gelir⁵. Bu durumda, Hakk'ın dilemesi O'nun irâdesi olmuş olur. Dolayısıyla, bir vecihten meşiyyet ile irâde arasında bir fark bulunurken, diğer bir vecihten Hakk'ın meşiyyeti O'nun irâdesi olduğundan ikisinin "ayn"ı müsâvî ve birleşmiştir². Bu birleşme, özellikle var olmayan bir şeyin var edilmesinde meşiyyet ve irâdenin birleşmesi ve uyuşmasıyla tezahür eder⁵. Bu işleyiş, kazâ ve kader ile irâde ve meşiyyetin ilâhî ilme, ilâhî ilmin de "bilinen kader" olan sâbit ayn'a tâbi olduğu geniş bir ilâhî düzenin parçasıdır⁶·⁷.