İrâde ile Meşiyyet hangi Fass'ta birleşir?

Meşiyyet ve irâde kavramları arasındaki fark, tasavvufî metinlerde derinlemesine ele alınır. Meşiyyet, Zât'a ait olan, var etmeyi de yok etmeyi de kuşatan, öncesiz ve sonsuz bir istektir²·³. O, Zât'ın zuhûra meyli ve hâhişidir, yani Zât'ın kendisidir². İrâde ise Mürîd ismine taalluk eden ve yalnızca var etmeye ilişkin olan bir istektir². Bu bağlamda meşiyyet, irâdeden daha geneldir; her irâde meşiyyettir, ancak her meşiyyet irâde değildir³.

Bu iki kavramın birleştiği nokta, var olmayan bir şeyin var edilmesidir. Hakk'ın Zât'ı ortaya çıkmaya eğilim ve istek gösterdiğinde, bu meşiyyeti ile bütün sıfatların sabit olmasını diler. İrâde de bu sıfatlardan biridir. Dolayısıyla Hak, meşiyyeti ile irâdeyi de dilediğinde, irâde meşiyyetin murâdı haline gelir ve bu durumda Hakk'ın meşiyyeti O'nun irâdesi olmuş olur¹. Bu birleşme, İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları'nda da "O'nun meşiyyeti, iradesidir"⁴ şeklinde ifade edilir. Meşiyyetin irâdeden üstün olduğu, irâdenin meşiyyetten sonra meydana geldiği vurgulanır; zira meşiyyet olmasa irâdeye gerek kalmaz⁵. Bu birleşme, ilahî iradî yönelişin ve ilahî emrin, unsurların suretleri âleminde nikâh, nurani ruhlar âleminde himmet ve manalarda ön hazırlıkların düzenlenmesiyle sonuçlandığını gösterir⁶.