İrâde ve Meşiyyet hangi noktada ayrışır?

Meşiyyet ve irâde arasındaki ayrım, muhakkiklerin ıstılahında önemli bir inceliği ifade eder. Lugat anlamında her ikisi de "istek, arzu ve dileme" manasına gelirken¹, tasavvufî derinlikte farklı mertebeleri temsil ederler.

Meşiyyet: Meşiyyet, Hak Zât'ının kendi Zât'ına tecellîsine yönelik olan, öncesiz ve sonsuz zâtî isteğidir¹. Bu istek, bir yokluğun var edilmesini veya bir varlığın yok edilmesini kuşatır¹·². Meşiyyet, Zât'ın zuhûra meyli ve isteği olup, Zât'ın kendisidir². Bu yönüyle meşiyyet, irâdeden daha geneldir; her irâde meşiyyet iken, her meşiyyet irâde değildir¹. Meşiyyet, irâdenin üstünde bir mertebede bulunur; irâdenin meydana gelmesi için meşiyyetin varlığı esastır³.

İrâde: İrâde de Zât'ın bir isteğidir; ancak Mürîd ismine taalluk eder². Meşiyyetin aksine, irâde genellikle var etmeye ilişkindir². Hak Zât'ı ortaya çıkmaya eğilim ve istek gösterdiğinde, bu meşiyyeti ile bütün sıfatların sabit olmasını diler; irâde ise bu sıfatlardan biridir⁴. Bu sebeple, Hak meşiyyeti ile irâdeyi de dilemiş olur ve meşiyyet irâdeyi dileyince, irâde meşiyyetin murâdı (dileği) haline gelir⁴. Var olmayan bir şeyin var edilmesinde meşiyyet ile irâde birleşir ve uyum içinde olurlar; bu durumda Hakk'ın meşiyyeti, O'nun irâdesi olmuş olur⁴.