İshâkiyye Fassı'nın iki şerh çizgisi arasındaki ortak zemin nedir?

İshâkiyye Fassı'nda İbn Arabî'nin "Allah'ı en iyi bilen cansız varlıktır"¹ şeklindeki beyanı, tasavvufî düşüncede önemli bir ortak zemini teşkil eder. Bu ifade, cansız varlıkların, kendi iradeleri olmaksızın, tamamen ilâhî iradeye teslimiyetleri sebebiyle Hakk'ı en saf ve dolaysız şekilde bildikleri hakikatini dile getirir. Bu durum, insanın akıl ve nefis perdesiyle Hakk'ı idrak etme çabasından farklı olarak, varlığın özündeki teslimiyet hâlini vurgular.

Bu ortak zemin, tasavvufî irfan geleneğinde, özellikle Uşşâkî tarikatının önemli mürşidlerinden Necdet Ardıç (Terzibaba) gibi şahsiyetlerin eserlerinde de yankı bulur². Zira tasavvuf, Allah'ı anma ve O'nun isimlerini tekrar etme ibadeti olan zikir³ ile varlığın her zerresinde Hakk'ın tecellîsini müşâhede etmeyi hedefler. Cansız varlığın bu "bilgisi", ilâhî esmâ ve sıfatların vâhidiyyet mertebesinde tafsîl bulmasıyla ilişkilendirilebilir; zira her varlık, Hakk'ın bir isminin veya sıfatının tecellîsidir. Bu bağlamda, cansız varlıklar, kendi varlıklarıyla Hakk'ın kudret ve azametini en saf şekilde yansıtan birer ayna hükmündedir. Bu anlayış, sâlikin Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfı olan halîfelik ve nefsin hilâfetini Hakk'a teslim etme mertebesiyle de örtüşür. Zira halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Dolayısıyla, İshâkiyye Fassı'nın şerh çizgileri, cansız varlığın Hakk'ı bilme hâlini, varlığın ilâhî tecellîlere ayna olma potansiyeli ve zâtî teslimiyet ekseninde birleştirir.