İsmâîliyye Fassı, İshâkiyye Fassı ile nasıl ilişkilenir?

Fusûsu'l-Hikem'de peygamberlere tahsis edilmiş fasslar, her bir peygamberin kendine özgü hikmetini ve Hak ile olan ilişkisini ortaya koyar. İsmâîliyye Fassı ve İshâkiyye Fassı da bu bağlamda, Hz. İbrâhîm'in soyundan gelen iki önemli peygamberin hikmetlerini inceler. Hz. İbrâhîm'in "Halîlullâh" makâmı, yani Allah'ın dostu olması (Nisâ 125), bu iki fassın temelini oluşturur (Halîlullâh). Hullet, Hak ile kul arasındaki dostluğun her zerresine nüfûz etmesi anlamına gelir (Halîlullâh).

İsmâîliyye Fassı, Hz. İsmâîl'in hikmetini, özellikle de onun teslimiyet ve rıza hâlini vurgular. Bu fass, "Hikmet-i Aliyye" olarak adlandırılır ve saîd olmanın sırrını, her kulun özel Rabbi olan "Rabb-ı hâs" kavramını ve "mârifet-i Rabbâniyye"yi teslimiyet ve rıza ekseninde ele alır (İsmail Fassı). Hz. İsmâîl'in babası Hz. İbrâhîm tarafından kurban edilmeye götürülmesi hadisesi (Sâffât 102), hulletin kemâli olarak görülür ve bu teslimiyet hâli, İsmâîliyye Fassı'nın ana temalarından biridir (Halîlullâh).

İshâkiyye Fassı ise, Hz. İshâk'ın hikmetini ve makâmını işler. Kaynaklarda İshâkiyye Fassı'nın doğrudan içeriğine dair detaylı bilgi bulunmamakla birlikte, Fusûsu'l-Hikem'in genel yapısı içinde, Hz. İbrâhîm'in diğer oğlu olan Hz. İshâk'ın da babasının hullet makâmından neş'et eden farklı bir hikmeti temsil ettiği anlaşılır. Her iki fass da, Hz. İbrâhîm'in soyundan gelen peygamberlerin, Hak ile olan özel ilişkilerini ve bu ilişkiden doğan mârifet mertebelerini açıklayarak, sâlikin kendi sülûkunda idrâk etmesi gereken hakikatlere işaret eder. Bu fasslar, Fusûsu'l-Hikem'in genel sıralamasında birbirini takip eden bölümler olarak yer alır¹.