İsrâ 85 ayetindeki Rûh kavramı tasavvufta neye işaret eder?

Rûh, tasavvuf ve irfân geleneğinde insanın aslî hakîkati olarak ele alınır. İsrâ 85 ayeti, rûhun mâhiyetinin Hak'ın emrine ait olduğunu, dolayısıyla akıl ile çözülemeyeceğini belirtir. Bu bağlamda rûh, idrâk edilen değil, idrâk eden; bilinen değil, bilen bir cevherdir. Mâhiyetini akılla kavramak mümkün değildir. Kur'ân-ı Kerîm de rûhun hakikatinin Allah'tan başkasınca bilinmediğini açıkça beyân eder².

Tasavvuf, rûhun ilâhî kaynaklı olduğunu Hicr 29'daki "ve nefahtu fîhi min rûhî" (ona kendi rûhumdan üfledim) ayetiyle de temellendirir. Bu ayet, Hz. Âdem'e rûh üflenmesini bildirerek, insanın rûhî yapısının ilâhî kaynaklı olduğunu gösterir. Bu ilâhî üfleme, her insanın "Allah'ın rûhundan" bir parça taşıdığını, yani bir cihette rûhullâh olduğunu ifade eder.

Rûh kavramı tasavvufta çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Klasik tasnifte rûh-ı hayvânî, rûh-ı insânî, rûh-ı sultânî ve rûh-ı kudsî gibi mertebelerden bahsedilir. Bütün bu rûh mertebelerinin bünyesinde toplandığı "Rûh-u A'zâm" veya "Rûh-u Küllî", tasavvuf metafiziğinde bütün rûhların kaynağı olan, akl-ı evvelin yansıması olan rûhtur¹. Tasavvufî çalışmalar, rûh ilmini müşahede ile yaşanan bir ilim olarak görür ve tasavvuf çalışması yapmayan kimselerin rûh ilmini bilmesinin mümkün olmadığını belirtir³·⁴. Mürid, tasavvuf yolunda ilerledikçe, cisminin yoğunluğu ve nefsinin sıfatları giderek latif rûhun ta kendisi ve rûhun dahi vahdet tarafına akıp gidici olur⁵.