İstidrâc nedir?

İstidrâc, kelime anlamı itibarıyla "derece derece çekme" veya "derece derece ilerleme" demektir¹·⁵. Tasavvufî ve kelâmî açıdan, istidrâc, Allah'ın bir kulunu, günahlarına ve inkârına rağmen dünyevî nimetlerle donatması, dileklerini kabul etmesi ve ona olağanüstü hâller göstermesidir⁴. Ancak bu durum, o kulun daha büyük bir azaba sürüklenmesi, inkârının artması ve gafletinin derinleşmesi içindir⁶.

İstidrâcın temelinde, görünüşte bir lütuf gibi duran ancak aslında bir imtihan ve helake sürükleme olan ilahî bir işleyiş vardır. Hadîs-i şerîfte belirtildiği üzere, "Allah'ın, kuluna günahlarına rağmen sevdiği dünyalıkları verdiğini görürsen, bil ki bu istidrâctır"². Bu, kâfirlerden ve fâsıklardan zuhur eden harikulâde olayların, onların inkârlarını artırması ve azaba yaklaşmalarına sebep olmasıdır⁷. Örneğin, Hint fakirleri ve Tibet lamaları gibi kişilerden meydana gelen olağanüstü hâller, şeriat dilinde istidrâc olarak kabul edilir, zira onların gözlemleri vehmî yanılgılar ve İblisî telkinlerle karışıktır⁸. Bu tür durumlar, kalbini Hakk'ın dışındaki şeylere adayanlar için bir belâ ve azap hükmündedir⁹. İstidrâc, ilahî bir celâl tecellisidir ve neticesi belâ ve azaptır¹⁰.