İttisâl ve İnfisâl hangi noktada ayrışır?

Tasavvufî anlayışta ittisâl, varlığın özündeki birliği ve her şeyin Allah'a rücû etmesini ifade eder. Bu, Hak'ın kendi varlığının çizgisi olan Sırat-ı Müstakîm gibi, kâinatın bütün cihetlerinin Hak'a doğru olduğunu beyân eden vücûdî bir hakikattir. Her şeyin Allah'tan geldiği ve O'na döneceği idrâki, ittisâlin temelidir. Ancak bu genel birliğin içinde, infisâl denilen bir ayrışma da mevcuttur.

İnfisâl, Cenâb-ı Hakk'ın kendi hakikatlerine kimlikler vermesiyle ortaya çıkan bireysellik noktalarıdır². Bu noktalar, varlık âleminde her bir bireyin, her bir tecellînin kendine özgü bir kimlik kazanmasıdır. Örneğin, Vâkı'a Sûresi'nde bahsedilen ashâbü'l-meymene, ashâbü'l-meş'eme ve sâbikûn gibi farklı mertebeler, kulun varlığındaki nefsânî, kalbî, sırrî, rûhî mertebelerin kendi hakikatleri istikametinde ayrışmasını gösterir³. Bu ayrışma, Allah'ın (halk=hak) ismi ile nokta kazanmış, görünmez, bilinmez noktaların görünürlüğe geçme hâlidir⁴.

İttisâl ve infisâl arasındaki ayrım, Hz. Ali'nin "Be'nin ilmi de, altında ki noktadadır. İşte o nokta da benim" sözünde¹ açıkça görülür. Bu söz, bütün ilimlerin özünde birleştiği bir noktaya işaret ederken, aynı zamanda o noktanın bir bireysellik, bir kimlik olarak "ben" ile ifade edilmesini sağlar. İnsân-ı Kâmil'in mertebesi de bu noktaların idrâkiyle ilgilidir; 12 zâhiri ve bir bâtınî noktadan oluşan "Elif"teki 13. noktada yer alan Allah (c.c) ifadesi, Hazreti Muhammed (s.a.v)'in Rabb-i Hassı olan Allah'ı temsil eder ve İnsân-ı Kâmil'in bu mertebeleri idrâk etmesiyle Allah'ı kıblesinde görmesiyle ilişkilidir⁵·⁶·⁷·⁸. Bu, hem birliğin hem de bu birlik içindeki bireysel tecellîlerin bir arada varoluşunu gösterir.