İttisâl ve İnfisâl'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Fusûsu'l-Hikem, Muhyiddîn İbn Arabî'nin tasavvuf metafiziğinin ana metni olup, her biri bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti taşıyan 27 Fass'tan oluşur. İsmail Fassı, bu eserde Hikmet-i Aliyye'yi, yani yüce hikmeti temsil eder. Bu hikmet, her kulun kendine mahsus Rabbi olan Rabb-ı hâssı bilme ve mârifet-i Rabbâniyye'ye ulaşma yolunu teslimiyet ve rıza ile açıklar (İsmail Fassı). İttisâl (birlik) ve infisâl (ayrılık) kavramlarının birlikte anlaşılması, ârifin Hak'tan gayrı bir mevcud görmemesiyle ilişkilidir. Ârif, Hakk'ın vücûdundan başka bir varlık görmediği için gam ve son halleri düşünmekten fâriğ olur¹. Bu durum, bir yandan Hakk ile tam bir ittisâl hâlinde olmayı, diğer yandan ise bu ittisâl içinde dahi varlıkların ayrı ayrı tecellîlerini (infisâl) idrâk etmeyi ifade eder. Zira Hak Zât'ı kendi mertebesinde suretten ve bütün sıfatlardan münezzeh olmakla birlikte, sıfatları ve isimleriyle mazharlarda (tecelli yerlerinde) görünür². Bu tecellîler, çoklukta birliği, ayrılıkta ise ittihâdı müşâhede etme hâlidir. İnsan-ı kâmil, bütün ilahi sıfatları ve isimleri kapsadığından, Hakk'ı bilme ancak peygamberlerin ve onların mirasçıları olan evliyanın varlıklarından ortaya çıkan sıfatlar, isimler ve eserleriyle anlaşılır; bu da insan-ı kâmili görmenin Hakk'ı görmek olduğu hakikatini ortaya koyar². Bu, fark makamında dahi birliğin idrâkini sağlayan bir anlayıştır.