Kâb-ı Kavseyn kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Kâb-ı Kavseyn, tasavvufun zirve mertebesi olarak kabul edilir ve Hz. Peygamber'in mîrâcda ulaştığı kurb-ı ilâhî mertebesini ifade eder⁶·⁷. Bu mertebe, "iki yay arası" anlamına gelir ve Necm Sûresi'nin 9. ayetindeki "fe-kâne kâbe kavseyni ev ednâ" (iki yay arası kadar veya daha yakın oldu) ifadesinden gelir. Tasavvufî yorumlarda, bu iki yaydan biri "vücud-ı vâcib" (Hakk'ın zorunlu varlığı), diğeri ise "vücud-ı mümkin" (yaratılmış varlık) olarak açıklanır. Hz. Peygamber'in mertebesi, bu iki varlığın tam ortasında, bir kavşak noktasıdır. "Ev ednâ" (veya daha yakın) ifadesi ise, Hakk ile Hz. Peygamber arasındaki yakınlığın tarif edilemez, mesafesiz olduğunu vurgular.

Kâb-ı Kavseyn, belirli bir latîfede tecellî etmekten ziyade, "İnsan-ı Kâmil"in tüm varlığını kuşatan bir kemâl hâlidir. Muhyiddin İbn Arabî'nin 18 bin âlemin özünün İnsan-ı Kâmil olduğu görüşüyle bağlantılı olarak, Kâb-ı Kavseyn, bu özün, yani sıfırın ortadan ikiye bölünmesiyle oluşan iki kavis olarak yorumlanır¹·². Bu, bir tarafının kadîm, diğer tarafının hadîs olduğu bir durumu ifade eder⁸. Kâb-ı Kavseyn, zahir ve bâtının birlikte tutulması, yani her ikisinin hakkının verilmesiyle elde edilen bir mertebedir³. Bu mertebede, Hakikat-i Muhammediyye'nin kemâli ortaya çıkar ve Hz. Peygamber, kendi varlığıyla bu mertebeye ulaşarak Hakikat-i Muhammediyye tarafını idrak eder⁵. Bu durum, ilm-i ilâhî ile ilm-i hakikat-i Muhammedî'nin, Hz. Ahadiyyet'te birleştiği bir hâli gösterir⁴·⁹. Dolayısıyla Kâb-ı Kavseyn, kalbin, rûhun ve sırrın ötesinde, tüm insanî varoluşun Hakk'a en üst düzeyde yakınlaştığı, mesafesizliğin idrak edildiği bir makâmdır.