Kâbe kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Kâbe, tasavvufta dış ve iç mertebeleriyle ele alınan bir kavramdır. Dış Kâbe, Mekke'deki fizikî yapı olup, Müslümanların kıblesi ve tavaf mahallidir. Bu yapı, Hz. İbrâhîm ve oğlu İsmâîl tarafından inşâ edilmiştir. Tasavvufî açıdan Kâbe, vahdet-i vücudun dış sembolü olarak kabul edilir. Kâbe'nin "küp şeklinde bina" anlamına gelen isminin, Hz. Peygamber döneminde, yapının dört köşe hâle gelmesiyle verildiği belirtilir¹. Bu durum, Kâbe'nin zâtî tecellinin yeryüzündeki zuhur noktası hâline gelmesiyle ilişkilendirilir¹.

İç Kâbe ise sâlikin kalbidir; "el-mü'minu Beytullâh" hadîsi ve "yer ve gök beni içine sığdıramaz, ama mü'min kulumun kalbi sığdırır" hadîs-i kudsîsi bu iç mertebeye işaret eder. Kalp, "Beytullah" iken, Kâbe "Beytül-Hak" olarak nitelendirilir ve kalbin Kâbe'nin sûreti olduğu, sırrın ise sûretten üstün olduğu ifade edilir³·⁴. Bu bağlamda, "kalbe dâhil olan, Kâbe'ye dâhil olandan üstündür" denilerek kalbin mânevî önemi vurgulanır³·⁴. Kâmil kalbin mânevî Kâbe olduğu ve Allah'ın "Her nerede olursanız yüzünüzü Kâbe tarafına döndürün!" emrinin mânevî Kâbe olan kâmil kalp için de geçerli olduğu belirtilir².

Kâbe'nin inşâsının sırrı, Hz. İbrâhîm ve İsmâîl'in birlikte hareket etmeleriyle açıklanır ki bu, tasavvufta iki neslin mânevî birleşmesi olarak yorumlanır ve mürşid-mürid ilişkisine benzetilir. Bu yönüyle Kâbe, Hz. İsmâîl'e tahsis edilmiş olan ve teslim-rıza ekseninde mârifet-i Rabbâniyye'yi işleyen İsmail Fassı'nın⁵ kavramlarıyla dolaylı bir ilişki kurar. Ayrıca, mutlak zâtın tüm şekillerden görünmesi ve inanan kişinin inancı gereğince tecellî etmesi⁶ gibi konular, Şuaybiyye Fassı'nda⁵ ele alınan inanılan ilah hakkındaki ayrıntılarla bağlantılıdır. Bu durum, Kâbe'nin farklı Fass'lardaki tecellî ve ma'rifet konularıyla dolaylı olarak ilişkilendirilebileceğini gösterir.