Kabz kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Tasavvufta kabz, bast (genişlik) hâlinin zıddı olarak ele alınır ve sâlikin kalbinde meydana gelen bir daralma, sıkışma durumudur. Bu hâl, ilâhî bir vârid (kalbe gelen ilham) olup, sebebi Hakk yolcusu katında meçhul olabilir³. Kabz hâlinde sâlik, havf, hüzün, sıkıntı ve yalnızlık gibi duygular yaşar. Kalp daralır, ibâdetlerden alınan zevk azalır ve Hak ile mesafenin arttığı hissi oluşabilir. Bu durum, Zümer Sûresi'nde mü'minlerin kalplerinin Allah'ın zikriyle ürperip sonra yumuşaması ile inkârcıların kalplerinin tiksinerek büzüşmesi örnekleriyle açıklanır; kabz, kalpteki bu büzüşme hâlinin bir ifadesidir⁴.

Kabz ve bast hâlleri, Cenâb-ı Hakk'ın "Bâsıt" ve "Kâbıd" isimlerinin kalplerdeki tecellîsidir¹. Bu tecellîler, kulun iç âleminde istikrar bulamaması durumunda kabz ile bast arasında gidip gelmesine neden olabilir⁵. Kabz, kahır tecellîsi olarak hissedilirken, bast lutuf tecellîsidir². Hakk yolcusu, havf ve recâ makamından, yani nefs makamından kalp makamına terakki etmedikçe kabz ve bastın ne olduğunu tam olarak idrâk edemez³. Kalp, tecellî-i ilâhînin ilk kapısıdır ve huşû, sekîne, muhabbet, hüzn-i ilâhî, havf, recâ gibi hâllerin tecellî mahallidir. Bu bağlamda kabz da kalpte tecellî eden bir hâl olarak kabul edilir.