Kabz kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Kabz, lugatta "sıkışma, kavrama, daralma" anlamına gelir. Tasavvufta ise sâlikin kalbinde hissettiği manevi bir sıkıntı ve darlık hâlidir¹. Bu hâl, sâlikin ibadetlerden aldığı zevkin azalması, Hak ile mesafenin artmış gibi hissedilmesi ve vesveselerin yoğunlaşması gibi belirtilerle kendini gösterir. Ancak kabz, olumsuz bir durum olarak görülmez; aksine, sâlikin manevi gelişiminde önemli bir rol oynar. Klasik tasavvuf, kabzı Hak'ın sâliği yetiştirme vesilesi olarak kabul eder; sürekli bast hâlinde olmak gevşekliğe yol açarken, kabz sâliği sıkıştırarak olgunlaştırır ve sabra alıştırır.

Kabz ve bast hâlleri, havf (korku) ve recâ (ümit) mertebelerinden ilerledikten sonra, ârifin kalbine gelen, sebebi bilinmeyen gaybî bir vârid (ilahi ilham) olarak tanımlanır². Bu nedenle kabz ve bast kalbe ait sıfatlardan iken, havf ve recâ nefse ait sıfatlardandır². Kabz hâlinde sâlikin yapması gerekenler arasında sabretmek, şikâyet etmemek ve mücâhededen taviz vermemek yer alır; zira kabz geçicidir ve sabırla bast hâline döner. Fusûsu'l-Hikem'de Hz. Şuayb'a tahsis edilen Şuaybiyye Fassı, "kalbin tahavvülü" yani kalbin dönüşümünü ve bu dönüşümdeki manevi hâlleri ele alır. Bu fass, kabzın sâlikin kalbindeki değişim ve gelişim sürecindeki yerini, manevi sıkıntıların hikmetini ve bu sıkıntıların nasıl bir olgunlaşma aracı olduğunu açıklayarak kabz kavramıyla doğrudan bir bağlantı kurar.