Kalp Gözü kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Kalp gözü, "ayn-ı kalb" veya "basîret" olarak da bilinen, sâlikin fizikî gözün sınırlarının ötesindeki hakîkatleri idrâk etmesini sağlayan bir melekedir. Bu meleke, "gözler değil, sînelerdeki kalpler kör olur" (Hac 46) ayetinden menşeini alır ve eşyanın hakîkatini, ardındaki esmâî tecellîyi ve Hakk-ı Mutlak ile olan bağını görmeyi ifade eder. Kalp gözünün açılması, sâlikin nefsinin perdelerinin incelmesiyle başlayan bir uyanış kademesidir; bu aşamada sâlik henüz görmez ancak sezer.

Kalp gözünün tecellî mahalli öncelikli olarak kalptir. Hadîs-i Kudsî'de "Beni yere göğe sığdıramadım, mü'min kulumun kalbine sığdırdım" buyrulması, kalbin ilâhî tecellîlerin ilk kapısı olduğunu gösterir. Kalpte zâhir olan hâller arasında huşû, sekîne, muhabbet, hüzn-i ilâhî, havf, recâ, tevbe ve nedâmet bulunur. Kalbin tezkiye edilmesiyle, esmâ tecellîlerini bir ayna gibi yansıtır hale gelir. Kalp gözünün açılması için gözün korunması esastır; çünkü gözden kalbe düşen izler, kalbin şekillenmesinde büyük etkiye sahiptir³.

Ancak tasavvufta tecellîler, latîfeler nazariyesine göre farklı mertebelerde yaşanır. Kalp, rûh ve sır, bu tecellîlerin ana mahalleridir. Kalpte mârifet tecellî ederken, rûhta muhabbet ve ilm-i ledün, sırda ise vahdet ve hüvviyet gibi daha derin hakîkatler tecellî eder¹. Bu hiyerarşide sır, Hakk-ı Mutlak ile abd arasındaki mahrem olarak en derin tecellî mahallidir. Başlangıçta rûh, kalpten daha yüce bir mertebeye sahip görünse de, kalp ilâhî sıfatların mazharı olduğunda rûhun da üstünde bir dereceye yükselebilir². Dolayısıyla kalp gözü kalpte tecellî etmekle birlikte, bu tecellî rûh ve sır mertebelerinde derinleşerek farklı mertebeler kazanır.