Kesb nedir, Ehl-i Sünnet kesb ile sorumluluğu nasıl açıklar?
Kesb, tasavvufta kulun fiillerinin meydana gelmesinde cüz'î iradesiyle yaptığı yöneliş ve tercihtir; bu yönelişle fiil Hakk'ın yaratmasıyla vücut bulur. Ehl-i Sünnet, Cebriyye'nin kulun iradesini yok sayan ve Mu'tezile'nin fiilleri tamamen kula nisbet eden aşırı görüşleri arasında bir denge kurarak, kulun sorumluluğunu bu kesb nazariyesiyle açıklar. Kulun fiili istemesi ve ona yönelmesi kesb iken, fiilin yaratılması Allah'a aittir. Bu sayede hem kulun sorumluluğu korunur hem de Allah'ın küllî iradesi ve yaratıcılığı tasdik edilir¹.
Detaylı cevap
Kesb kavramı, Ehl-i Sünnet'in temel akâid meselelerinden biri olan fiillerin yaratılması ve kulun sorumluluğu konusundaki yaklaşımını ifade eder. Bu yaklaşım, iki aşırı görüş olan Cebriyye ve Mu'tezile'nin ortasında yer alır¹. Cebriyye mezhebi, bütün fiilleri doğrudan Hakk'a nisbet ederek kulun iradesini ve sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırır¹. Bu görüşe göre kul, fiillerinde hiçbir seçme hakkına sahip değildir, bir nevi zorunlu olarak hareket eder. Mu'tezile ise tam tersine, fiilleri tamamen kula nisbet ederek Hakk'ın küllî iradesini ve yaratıcılığını göz ardı eder¹. Onlara göre kul, fiillerini kendi başına yaratır ve bu fiillerden tamamen kendisi sorumludur. Ehl-i Sünnet, bu iki uç görüş arasında "kesb nazariyesi" ile bir denge kurar¹. Bu nazariyeye göre, fiilin yaratılması Allah'a aittir. Ancak kul, bu fiilin meydana gelmesi için cüz'î iradesiyle bir yöneliş ve tercih yapar. İşte bu yöneliş ve tercihe "kesb" denir. Kulun fiili istemesi ve ona yönelmesi kesb iken, fiilin vücut bulması Allah'ın yaratmasıyladır¹. Bu denge, hem kulun fiillerinden sorumlu olmasını sağlar hem de Allah'ın her şeyi yaratan ve her şeye gücü yeten olduğu inancını muhafaza eder. Ehl-i Sünnet'in bu yaklaşımı, şeriatın zahiri ile hakikatin batınını birleştiren bir anlayışın parçasıdır²·³. Bu sayede, "ehl-i sünnetin zahiri ile ehl-i sünnetin batını birleştiği zaman, gerçek İslam hukuku meydana geliyor"². Tasavvuf da Ehl-i Sünnet ve Cemaat hukukunun batınıyla birlikte yaşandığı zaman kemale erer⁴.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Zümer Sûresi · s.155“Cebriyye mezhebi, bütün fiilleri doğrudan Hakk'a nisbet ederek kulun irâdesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırır. Mu'tezile ise fiilleri tamâmen kula nisbet ede”Oku
- 2TB. Kelime-i Âdemiyye · s.140“Burada zaman zaman bazı mevzular olur ya şeriat-ı Muhammediye, Hakikat-ı Muhammediye diye, işte şeriat-ı Muhammedi, işte ehl-i sünnet vel cemaat yolunun zahiri ”Oku
- 3En'âm Sûresi · s.196“Burada zaman zaman bazı mevzular olur ya şeriat-ı Muhammediye, Hakikat-ı Muhammediye diye, işte şeriat-ı Muhammedi, işte ehl-i sünnet vel cemaat yolunun zahiri ”Oku
- 4Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) · s.280“Buna ehl-i sünnet vel cemaat deniliyor ehl-i sünnet vel cematin zahirini tatbik edenler bu milleti biraz sıktılar, hep o hukuk devam ediyor zaten ama onlar olma”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.