Kibir hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Kibir, tasavvufta kalbin en büyük hastalığı ve sülûkun en büyük engeli olarak kabul edilir. Bu hâlin başlangıcı, genellikle kişinin sahip olduğu bir niteliği (ilim, mal, nefs, soy, güzellik gibi) kendine ait zannederek büyüklenmesiyle ortaya çıkar. Örneğin, bir kimse muhakkiklerin eserlerinden okuduğu veya işittiği mârifetlerden (Allah bilgisi) ve hakikatlerden mağrur olabilir ve "Bu meseleyi ben de okudum ve anladım. Benim gibi bir insanın huzuruna gidip baş eğmeye ne ihtiyacım var?" diyerek üstatlardan yüz çevirebilir³. Bu durum, kibrin ilim kaynaklı bir başlangıcıdır.

Kibrin yerleşmesi ise, bu başlangıçtaki benlik duygusunun zamanla kökleşmesiyle gerçekleşir. Kişi, yaptıkları ibadetlerle kibirlenmez hâle gelmesi gerekirken, kendinde var olan isimleri kendine ait zannetmeye devam ederse kibir hâli yerleşir. Oysa bu isimlerin hepsi Hakk'a aittir ve bu idrak eksikliği benliğin kalıcı olmasına yol açar¹. Kibir, nefsin hâli iken, kibriyâ Hakk'ın hâlidir; bu ayrımı göz ardı etmek, kişinin ulûhiyyet kibir ve gururuna kapılmasına neden olur¹·⁴. Kibir ve gurur, kişiyi benliğe götürür ve yanlış tatbikatlara sevk eder; yola doğru olarak çıkmış olsa bile, kendini kullanamayınca benlik ile yaşamaya başlar⁴. Ayrıca, kibir hâli hasetle de yakından ilişkilidir; kimde kibir varsa, onda mutlaka haset de vardır, zira haset kibrin gayrimeşru çocuğudur⁵. Bu durum, İblis'in kibri sebebiyle Âdem'e boyun eğmekten utanması ve onun Allah katındaki yüceliğine haset etmesiyle örneklendirilir⁵. Kibir ve nefis sahipleri, "Halk bize ne derler?" düşüncesiyle sema' halinden kaçınarak, hayali ve çürük bir namusa tutunurlar, bu da kibrin yerleşmiş bir tezahürüdür⁶.