Kurban hâline ulaşmak için hangi nefs mertebesi aşılmalıdır?

Tasavvufta kurban, sadece hayvan kesmekten ibaret zâhirî bir eylem değil, aynı zamanda kulun nefsini Allah yolunda feda etmesi, yani fenâ mertebesine ulaşmasıdır³. Bu bâtınî kurban hâline ulaşmak için sâlikin nefs mertebelerini aşması elzemdir. Özellikle nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme mertebelerinin kurban edilmesi, zâhirdeki kurban eyleminin bâtınî ifadesidir¹·².

Nefs-i Emmâre, kötülüğü emreden, insanı günahlara ve dünyevî arzulara sürükleyen nefsin en alt mertebesidir⁶. Bu mertebede şehvet, gazap, kibir, hırs, haset, riya ve tama' gibi kötü vasıflar hâkimdir. Bu nefsin aşılması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslimiyet zorunludur. Kurban Bayramı, mürşitlerin taliplere nefs-i emmârelerini kestirmeyi öğrettiği bir bayram olarak görülür; kesilen koç, nefsin kurban edilmesine işaret eder⁴·⁵. Hz. İbrahim'in kıssasında kendi varlığından meydana gelen duygularını, yani çocuklarını kesmesi emri, bir dervişin de nefsanî duygularını kurban etmesi gerektiğine işaret eder¹·².

Nefs-i Levvâme ise sâlikin kötülüklerinden dolayı kendini kınadığı, vicdanının uyanık olduğu ancak nefsî dürtülerin hâlâ varlığını sürdürdüğü mertebedir. Bu mertebede tevbe, mücâhede ve riyâzat zuhûr eder. Nefs-i emmâre ile birlikte nefs-i levvâmenin de kurban edilmesi, kişinin kendi varlığından meydana gelen duygularını feda etmesi anlamına gelir¹·².

Tasavvufî sülûkta, bir alt mertebenin zulmeti aşılmadan üstteki hâl yaşanmaz. Bu bağlamda, nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme mertebelerinin aşılması, kurban hâline ulaşmanın temelini oluşturur. Bu mertebeler aşıldığında, sâlikin kalbi sâkinleşmeye başlar ve nefs-i mülhime mertebesinde kalbinden ilham almaya, iyi ile kötüyü ayırt etmeye başlar. Daha sonra ise nefs-i mutmainne mertebesine ulaşarak Hak ile huzura erer. Ancak fizikî kurban kesme yükümlülüğü, bu bâtınî hakikatleri bilmekle ortadan kalkmaz; kan akıtılması asgari müşterektir⁷·⁸.