Kurban kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Kurban, lugatte "yaklaştıran, takarrüb vâsıtası" anlamına gelir ve tasavvufta Hakk'a yakınlaşmanın manevî bir sembolüdür. Kur'an-ı Kerim'de Mâide 27'deki Hâbil-Kâbil kıssasında "kurban takdim ettiklerinde birinden kabul edildi"⁵ ve Hac 37'deki "Allah'a etleri ve kanları değil, sizden takvâ ulaşır" ayetleri kurbanın hakikatini beyan eder; asıl kurbanın hayvan değil, takvâ ile kalbin teslim edilmesi olduğunu vurgular. Bu bağlamda, Fusûsu'l-Hikem'de kurban kavramı, özellikle İsmail Fassı ile ilişkilendirilir. İsmail Fassı, Hz. İsmail'in teslimiyetini ve rızasını merkeze alarak, saîd olmanın sırrını, her kulun özel Rabbi olan Rabb-ı hâs'ı ve mârifet-i Rabbâniyye'yi kurbanın hakikatiyle birleştirir (İsmail Fassı).

Tasavvufta kurban, üç katmanda ele alınır: zâhirî kurban, ahlâkî kurban ve vücudî kurban. Zâhirî kurban, bayramlarda ve diğer vesilelerle hayvan kesimidir ve fıkhî bir ibadettir. Ahlâkî kurban, sâlikin Hakk için malını, vaktini veya alışkanlıklarını feda etmesidir. Vücudî kurban ise sâlikin kendi nefsini Hakk'a kurban etmesi, yani fenâ fillâh hâlinin somut bir tezahürüdür. Bu son katmanda kurban edilen, sâlikin "vücud iddiâsı"dır. Kurban Bayramı'nın hakikati, mürşidin dervişlerine nefs-i emmarelerini ve nefs-i levvamelerini kurban ettirme gücünü aktarmasıdır⁶.

Hz. İbrâhîm-İsmâîl kıssası, kurbanın klasik metnidir ve Sâffât 102-107'deki kıssa, baba-oğulun rızâ ile teslimiyetini anlatır. Ancak, kurban edilenin kim olduğu hususunda farklı görüşler mevcuttur. Meşhur görüşe göre kurban edilen Hz. İsmail'dir. Fakat Muhyiddin İbn Arabî gibi muhakkikler ve mükaşifler, keşfen kurban edilenin Hz. İshak olduğunu belirtirler ve bu durumu Fusûsu'l-Hikem'in İshak Fassı'nda ayrıntılı olarak açıklarlar¹·²·³·⁴. Hz. İbrahim'in Hz. İshak suretinde görünen nefsine Yüce Allah'ın büyük bir kurbanı fidye olarak verdiği ifade edilir¹. Fizikî manada kurban kesmekle mükellefiyet devam eder; bu hakikatleri bilmek, kurban kesme hükmünü düşürmez⁷·⁸.