Kurbiyet kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

Kurbiyet, tasavvufta sâlikin Hakk ile arasındaki mânevî yakınlık mertebesidir. Akâidî anlamda kurbiyet, genellikle farz ibadetlerin kâmil bir şekilde eda edilmesiyle elde edilen "kurb-i ferâiz" olarak anlaşılır. Bu, istikâmet ve edeb üzere, halk içinde Hakk ile olma hâlidir. Ancak irfânî tanım, bu zahirî kulluğun ötesine geçerek, sâlikin kendi varlığının ne olduğunu şuur yollu idrak etmesini ve bu idrakle Hakk'a yaklaşmasını içerir². İrfânî kurbiyet, sadece farzları yerine getirmekle kalmayıp, nâfile ibadetlerle Hakk'a daha da yaklaşmayı, yani "kurb-i nevâfil"i de kapsar. Bu mertebede Hakk, kulun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli olur ki bu, fenâfillâh hâline yakın bir durumdur. İrfânî kurbiyet, Hakk'ın mekân olarak yakınlığı değil, bilgi ve tasarruf yakınlığıdır; zira "biz ona şah damarından daha yakınız" (Kâf 16) ayeti mesafeyi değil, bilgi ve tasarrufu vurgular. Bu yakınlık, kalbin Hakk'tan ayrılmaması ve ibadetlerden zevk alınması gibi alâmetlerle kendini gösterir. İrfân ehli nezdinde kurbiyet, yakîn hâlinin oluşması için zorunlu bir adımdır ve bu, nefsin kurgularından uzak, salih amellerle desteklenen bir mânevî yolculuktur¹·³. İrfân, akıl-ı meâşın ötesinde, kalp gözü (basîret) ve marifet ile hakikati kavrama mertebesidir⁴. Dolayısıyla irfânî kurbiyet, sadece ibadetlerin şeklî edasından ziyade, Hakk'ı bilme, tanıma (marifetullah) ve O'na tam bir teslimiyetle yönelme hâlidir⁵.