Kutub kavramı neye işaret eder?
Kutub, tasavvufta zamanın manevî mihveri olan velîye verilen isimdir. Ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağını temsil eder ve her zamanda yeryüzünde sadece bir kutub bulunur. "Gavs-ı a'zam" ve "kutbu'l-aktâb" gibi isimlerle de anılan kutub, Hak Teâlâ'nın kâinatı idare etmede kullandığı vasıtaların en üst halkasıdır. Kutbun varlığı, âlemin manevî nizamının devamını sağlar ve vefat ettiğinde Hak hemen yerine bir başkasını ikâme eder, böylece yer asla boş kalmaz. Kutub, kendi etrafını dolanır ve feleğin dönüşü onun etrafında gerçekleşir; bu durum, onun kendi özünde Allah'ın tecellilerini bulduğunu ve gökyüzünün hareketinin sebebinin onun varlığı olduğunu gösterir¹.
Detaylı cevap
Kutub, tasavvuf düşüncesinin hassas mevzularından biridir ve manevî âlemin merkezi olarak kabul edilir². Kutbun işlevi, Hak Teâlâ'nın kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halkayı oluşturmasıdır. Onun nazarı altında âlemin manevî nizamı durur; o yokken kâinatın esmâî tecellîsi düzensizleşir. Bu nedenle, "her zamanda bir kutub gerekir" ilkesi geçerlidir; bir kutub vefat ettiğinde, Hak hemen yerine bir başkasını ikâme eder ve bu makam asla boş kalmaz.
Kutbun sıfatları arasında "cem'-i camî' makâmı" bulunur ki bu, bütün esmâî mertebeleri câmi olması anlamına gelir. Ayrıca, "Hakîkat-i Muhammediyye'nin yansıması" olarak Hz. Peygamber'in mânevî vârisi kabul edilir. "Tasarruf-i tâm" yetkisiyle Hak'ın izniyle kâinatta bilfiil tasarruf eder. "Mahremiyyet" sıfatı gereği kim olduğu gizlidir; kendisi bile bu makamda olduğunu bilmeyebilir, ancak Hak ona gerekli olanı verir. Kutub, ilahi hazinenin yeryüzündeki eminidir ve herkesin layık olduğu haller ve rızıklar onun eliyle dağıtılır³.
Kutub, "kutbu'l-aktâb" (kutubların kutbu, en büyük kutub) olarak da anılır ve ilim ağacı olarak ilahi bilgileri bolca dağıttığı, kalpleri ilim nuru ile aydınlattığı için "güneş" olarak nitelendirilir⁴. Gavs Hazretleri'nin birinci yardımcısı olan kutub, "katip" olarak dünyada olacak ne varsa hepsini kaydeder ve ondan alınarak âlemde faaliyete geçer. "Kutbu'l-İrşad" ise ilmi hareketleri kontrol eder ve bütün insanları irşad eder⁵·⁶. Şeyhûl Ekber Muhyiddin-i Arabi, Efendimiz'den kıyamete kadar gelmiş ve gelecek kutupların resimlerini yapıp isimlerini yazabileceğini belirtmiştir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10 · s.165““Kutub o olur ki, kendi etrâfını dolanır. Feleğin dönüşü onun etrâfında olur.” &10024; “Kutub o olur ki, kendi etrafını dolanır. Feleğin dönüşü onun etrafında o”Oku
- 2Kutub
- 3Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11 · s.2179“Pir efendimizin kutbiyetlerine (manevi önderliklerine) işaret vardır. Çünkü kutub (manevi önder) yeryüzünde ilahi hazinenin eminidir. Herkesin layık olduğu hall”Oku
- 4Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4 · s.1550“Bu şerefli beyitte, zamanın biricik kutbu olan “kutbu'l-aktâb”a (kutubların kutbu, en büyük kutub) işaret buyrulur. Yani, “O ilim ağacı olan kutbu'l-aktâb, ilah”Oku
- 5Sohbet Arası Sohbetler CD 8 (2002) · s.86“Kutb-ul Aktab, Kutub, Kutup yıldızı falan derler ya işte Gavs Hz lerinin birinci yardımcısı Kutup, Kutb-ul Aktab katib yani bütün dünyada olacak ne varsa hepsin”Oku
- 6Sohbet Arası Sohbetler CD 21 · s.104“Kutbul aktab, kutup, kutup yıldızı derler, işte gavs hazretlerinin birinci yardımcısı kutup, kutbul aktab, katip yani bütün öyle derler dünyada olacak ne varsa ”Oku
- 7Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü · s.11“Şeyhûl Ekber Muhyiddin-i Arabi hazretleri (Efendimiz’den kıyamete kadar gelmiş ve gelecek kutupların resimlerini yapar, isimlerini yazabilirim.) demiş fakat hal”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.