Kutub kavramının zâhir-bâtın mertebeleri nelerdir?

Kutub, tasavvufta zamanın mânevî mihveri ve ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin en üst basamağıdır; her zamanda yeryüzünde yalnızca bir kutub bulunur³. Bu makamın zâhir-bâtın mertebeleri, onun hem gizli veçhesini hem de dışa yansıyan işlevini açıklar.

Bâtınî Mertebe: Kutbun bâtınî yönü, onun "gizli olan Hak" ile olan derin irtibatından ve "eşyânın iç hakîkati"ne vâkıf olmasından kaynaklanır. Kutub, ilâhî bir halife olarak yeryüzünde Hakk'ın hazinesinin emini olup, Zâhir ve Bâtın isimlerinin tecellilerini âlemin bütün zerrelerine kendi kabzasından dağıtır¹·². Bu dağıtım, Hakk'ın tasarrufu olduğundan, kutbun hakikatte kendi varlığı yoktur ve bu yönüyle bâtınî bir sırrı temsil eder¹. Hak Teâlâ, bu halifeyi beşerî suret ile gizlemiş olduğundan, halk onu bilemez; bu da kutbun bâtınî veçhesinin bir göstergesidir². İnsan, kendi nefsinde bile gayb ile çevrili olduğu için zâhir ve bâtın mertebelerini mutlak anlamda kavrayamaz; ancak arifler bu birliği idrak eder⁴.

Zâhirî Mertebe: Kutbun zâhirî yönü, onun âlemdeki işlevi ve tasarrufuyla belirginleşir. Hak Teâlâ kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare eder ve bu vasıtaların en üst halkası kutubdur. Kutbun nazarı altında âlemin mânevî nizamı durur; o yokken kâinatın esmâî tecellisi düzensizleşir. Bu tasarruf, Zâhir isminin hükümleri altında gerçekleşir¹. Kutub, Hakîkat-i Muhammediyye'nin bir yansıması olarak Hz. Peygamber'in mânevî vârisidir ve Hakk'ın izniyle kâinatta bilfiil tasarruf yetkisine sahiptir. Bu tasarruf, bâtından alınan ilmin zâhire aktarılması şeklinde tezahür eder; zira insanın bir tarafı Hakk'a, bir tarafı halka bakar ve bâtından aldığını zâhire gönderir⁵. Zâhir ve bâtın, tek bir hakikatin farklı mertebeleridir; gayb bâtın, şehadet ise onun zâhirdeki görünümüdür⁴.