Makâm kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Makâm, lügatte "duruş yeri, mevki" anlamına gelirken, tasavvuf ıstılahında sâlikin manevî yolculukta (sülûk) ulaştığı ve kendisinde istikrarlı bir şekilde yerleşen manevî mertebeleri ifade eder. Bu yönüyle, gelip geçici olan hâlden ayrılır; hâl ânî ve geçici iken, makâm süreklidir ve sâlikin şahsiyetinin bir parçası haline gelir. Makâm, sâlikin kendi gayreti (kesb) ve tahkîki ile elde ettiği bir mevki olup, ilahî bir bağış (mevhibe-i ilâhiyye) olan hâlin sâlikin yaşamında kalıcı bir duruma dönüşmesidir.

Fusûsu'l-Hikem'de yer alan Fasslar, farklı peygamberlerin hikmetlerini ve bu hikmetler üzerinden tasavvufî hakikatleri açıklayan bölümlerdir. Makâm kavramının temel dayanağı ve işleyişi, özellikle Şuaybiyye Fassı ile ilişkilendirilir. Bu Fass, "kalbin tahavvülü"nü, yani kalbin dönüşümünü, makâmların ortaya çıktığı zemin olarak belirtir. Sâlikin kalbi dönüştükçe, manevî ilerlemesiyle birlikte yeni makâmlar kendisine açılır. Örneğin, tövbe, vera', zühd, fakr, sabr, tevekkül, rızâ, mârifet, muhabbet ve fenâ gibi mertebeler, tasavvufî makâmların klasik sıralamasını oluşturur. Her bir makâm, bir öncekinin tahkîk edilmesiyle, yani o makâmın gerekliliklerinin tam olarak yaşanmasıyla bir sonraki makâma geçişi mümkün kılar.

Makâmın hâlden farkı üç temel noktada belirginleşir: Birincisi, hâl ânî iken makâm istikrarlıdır; ikincisi, hâl Hak vergisi iken makâm sâlikin gayretiyle elde edilir; üçüncüsü, hâl sâlikin üzerine inerken makâm sâlikin altına yerleşir ve ondan ayrılmaz. İrfânî bakış açısıyla makâm, sadece psikolojik bir istikrar veya ahlâkî bir kemâlât tablosu değil, aynı zamanda esmâî mertebedir. Sâlik tövbe makâmında iken Hakk'ın "et-Tevvâb" isminin, rızâ makâmında iken "er-Razî" isminin günlük yaşamdaki tezahürüdür. Şuaybiyye Fassı, ârifin veya insân-ı kâmilin kalbini, mühür yüzüğünün kaşının (fass-ı hâtem) yeri mertebesinde görerek, kalbin bu dönüşümdeki merkeziyetini vurgular¹.