Mârifet ve Keşf'in ortak zemini nedir?

Mârifet ve keşf arasındaki ortak zemin, her ikisinin de sâlikin kalbine inen doğrudan idrâkler yoluyla Hakikat'e ulaşma çabasında kendini gösterir. Keşf, tasavvufta sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklerin tümüne verilen isimdir ve 'açma, perde kaldırma' anlamını taşır. Bu, müminin Allah'ın nuruyla bakması hadisiyle (el-mü'minu yenzuru bi-nûri'llâh) temellendirilir. Mükâşefe ise keşfin daha 'açılmış' hâli olup, sâlikin gayb âlemine ait sûretleri veya mânaları doğrudan idrâk etmesidir. Bu idrâkler, sûretî mükâşefe ile âlem-i misâlde görülen manzaralar olabileceği gibi, mânevî mükâşefe ile kalbe inen hakikat bilgisi de olabilir.

Mârifet ise sâlikin Hak'ı bilfiil tanıma mertebesidir ve sülûkun şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet sıralamasının kemâl noktasını temsil eder. Mârifet, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâlidir; yani sadece öğrenilen bilgi değil, yaşanan bilgidir. Bu, "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" (men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh) hadisiyle desteklenir. Mârifetin yeşermesi için uygun bir zemin şarttır². Süleyman (a.s.) örneğinde olduğu gibi, mârifetin kemâli, ilâhlık makamına ortak olmak istememeyi ve tevhid ilkesini idrâk etmeyi gerektirir³.

Her iki kavram da, bilginin sadece zâhirî (akıl ve nakil) yollarla değil, bâtınî (keşf ve ilham) yollarla da elde edildiği gerçeğini vurgular¹. Keşf, bu bâtınî bilginin kapısını aralarken, mârifet bu bilginin Hak ile bilfiil yaşanması ve Hakk'el-yakîn mertebesine ulaşılmasıdır. Dolayısıyla, keşf, mârifete giden yolda bir araç ve mârifetin tezâhürlerinden biri olarak görülebilir; her ikisi de sâlikin kalbinde açılan perdelerle Hakikat'e vâsıl olma sürecinin ayrılmaz parçalarıdır.